Dark Patterns : ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ પર પૉપ-અપ્સથી યુઝર્સને મળી શકે છૂટકારો, સરકાર 'ડાર્ક પેટર્ન' સામે પગલાં લેશે

કેન્દ્રએ ગયા અઠવાડિયે ઈ-કોમર્સ કંપનીઓને તેમના પ્લેટફોર્મ પર "ડાર્ક પેટર્ન"નો ઉપયોગ ન કરવા જણાવ્યું હતું જે ગ્રાહકોને છેતરે છે આની સામે યુઝર્સનું રક્ષણ કરવા ગાઇડલાઇન્સ તૈયાર કરવા માટે સરકારે 17 સભ્યોની ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરી છે.

કન્ઝ્યુમર બાબતોના સચિવ રોહિત કુમાર સિંહે 13 જૂને આ મુદ્દે વિવિધ હિતધારકો સાથે પરામર્શ કર્યો હતો.

ડાર્ક પેટર્ન શું છે?

ડાર્ક પેટર્ન, જેને ભ્રામક પેટર્ન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં વેબસાઇટ્સ અથવા એપ્લિકેશન્સ તેમના યુઝર્સને એવી વસ્તુઓ બતાવે છે જે યુઝર્સ માટે બિનજરૂરી છે અથવા યુઝર્સને કરવું નથી, તેમજ યુઝર્સની વર્તણૂકને નિરાશ કરવા માટે. પરંતુ તે કંપનીઓ માટે ફાયદાકારક નથી.

આ શબ્દ 2010 માં લંડન સ્થિત યુઝર એક્સપિરિયન્સ (UX) ડિઝાઇનર હેરી બ્રિગ્નલ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો.

ઇન્ટરનેટ ડાર્ક પેટર્નના ઉદાહરણોથી ભરપૂર છે.

દાખલા તરીકે, તે હેરાન કરતી જાહેરાત જે વેબસાઇટની મુલાકાત લેતી વખતે તમારી સ્ક્રીન પર દેખાય છે, અને તમે તેને દૂર કરવા માટે ક્રોસ માર્ક 'X' શોધી શકતા નથી (અથવા ક્લોઝ બટન શોધી શકતા નથી) કારણ કે તે નિશાન જોવા માટે (અથવા ક્લિક/ટેપ કરવા માટે) ખૂબ નાનું છે, જ્યારે તમે નાના 'X' પર ક્લિક/ટેપ કરવાનો પ્રયાસ કરો છો, ત્યારે તમે એડ્સને ટેપ કરીને એક નવી ટેબ ખોલી શકો છો જે તમને તે એડ્સની વેબસાઇટ પર રીડાયરેક્ટ કરે છે.

આ પણ વાંચો: Old PC Tips And Tricks : શું તમારું પીસી સ્લો ડાઉન થયું ગયું છે? તો તેને ફરીથી ઝડપી બનાવવા આ ટ્રિક્સ અજમાવો

બીજું ઉદાહરણ અમુક ડેટિંગ એપ્સનું છે કે જેમાં યુઝરને તેમના એકાઉન્ટને કાયમ માટે ડિલીટ કરવા હોય તો 'ડિલીટ' શબ્દ ટાઈપ કરવાની જરૂર પડે છે - 'હા' અને 'ના' વિકલ્પો દર્શાવતા પૉપ-અપને દૂર કરવામાં આવ્યું છે.

તેવી જ રીતે, જો કે Instagram તેના યુઝર્સને એપ્લિકેશન દ્વારા તેમના એકાઉન્ટને ડીએકટીવેટ કરવાની મંજૂરી આપે છે, જો તેઓ તેમના એકાઉન્ટને સંપૂર્ણપણે ડીલીટ કરવા માંગતા હોય તો તેને તેની વેબસાઇટ વિઝીટ કરવી પડે છે.

વાયર્ડ મેગેઝિન સાથેની એક મુલાકાતમાં, બ્રિગનુલે કહ્યું કે "ઘણી બધી કંપનીઓ યુઝર્સને વેબસાઈટ સરળતાથી છોડવા દેતી નથી, પરંતુ જો તેઓ સમયના 10 ટકા વધારાના અથવા 20 ટકા માટે રહી શકે છે, એકાઉન્ટ્સ થોડો લાંબો સમય સુધી રહી શકે છે.''

પરંતુ ડાર્ક પેટર્નના અન્ય ઘણા ઉદાહરણો એટલા સ્પષ્ટ નથી, જેમ કે સ્પષ્ટીકરણ જર્નાલિઝમ વેબસાઇટ વોક્સના અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે.

અસંખ્ય વેબસાઇટ્સ અને એપ્લિકેશન્સ તેમના યુઝર્સને તેમના સ્થાનને ટ્રૅક કરવા તેમનો ડેટા એકત્રિત કરવા માટે છેતરે છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવી એપ્સ તેના યુઝર્સને એક પોપ-અપ મોકલે છે કે શું તેઓ ઇચ્છે છે કે સર્વિસ "તમારી એપ્લિકેશન અને વેબસાઇટ એકટીવીટીઝનો ઉપયોગ કરે" જેથી "બહેતર જાહેરાતોનો અનુભવ પ્રદાન થાય". વોક્સ રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે: "ઇન્સ્ટાગ્રામ "ટ્રેકિંગ" અને "ટાર્ગેટીંગ" ને બદલે "એકટીવીટી" અને "વ્યક્તિગત" જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી યુઝર્સને કદાચ ખ્યાલ ન આવે કે તેઓ ખરેખર એપ્લિકેશનને શું કરવાની પરવાનગી આપી રહ્યા છે."

વેબસાઇટ્સ પર 'ડાર્ક પેટર્ન' કેવી રીતે શોધી શકાય?

ડાર્ક પેટર્નને ઓળખવાની બેસ્ટ અને સૌથી અસરકારક રીત એ છે કે તમારા નિર્ણયોને પ્રભાવિત કરવા માટે વેબસાઇટ્સ અને એપ્લિકેશનો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી ટ્રિક્સ વિશે પોતાને એજ્યુકેટ કરવું જોઈએ. બ્રિગ્નલ દ્વારા સ્થપાયેલી વેબસાઇટ (અને હવે સાઇટ પરની માહિતી અનુસાર, કાયદાકીય વિદ્વાનોની ટીમ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે) deceptive.design (અગાઉ darkpatterns.org) વિવિધ પ્રકારની ડાર્ક પેટર્નની યાદી આપે છે અને તેમને વિગતવાર સમજાવે છે.

બ્રિગનુલે વાયર્ડને કહ્યું: "જો તમે જાણો છો કે જ્ઞાનાત્મક પૂર્વગ્રહો (Cognitive biases) શું છે અને તમને વસ્તુઓ કરવા માટે સમજાવવા માટે તમારા મનને બદલવા માટે કઈ પ્રકારની ટ્રિક્સનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, તો પછી તેઓ તમને છેતરે તેવી શક્યતા ઓછી છે".

'ડાર્ક પેટર્ન' વિશે સરકારો શું કરી રહી છે?

ડાર્ક પેટર્ન સામે સ્ટેપ લેનાર ભારત પહેલો દેશ નથી. આ મુદ્દો છેલ્લા ઘણા સમયથી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુનાઇટેડ કિંગડમ જેવા દેશોએ ડાર્ક પેટર્નને કાબૂમાં લેવા માટે કાયદો પસાર કર્યો છે.

વોક્સે અહેવાલ આપ્યો હતો કે, '' માર્ચ 2021માં, કેલિફોર્નિયાએ કેલિફોર્નિયા કન્ઝ્યુમર પ્રાઈવસી એક્ટમાં સુધારા પસાર કર્યા, ડાર્ક પેટર્ન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો જેના કારણે ગ્રાહકો માટે તેમના ડેટાના વેચાણને નાપસંદ કરવા જેવા કાયદા દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ કેટલાક અધિકારોનો ઉપયોગ કરવો મુશ્કેલ બને છે"

આ પણ વાંચો: Twitter New Features : ટ્વિટર એપના iOS વર્ઝન પર ‘પિક્ચર ઇન પિક્ચર’ ફીચર, કેવી રીતે કરશે કામ અને યુઝર્સને શું થશે ફાયદો??

અગાઉ, એપ્રિલ 2019 માં, યુકેએ માર્ગદર્શિકાઓનો સમૂહ જારી કર્યો હતો, જે પાછળથી તેના ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2018 હેઠળ લાગુ કરવામાં આવી હતી, જેણે કંપનીઓને ઓછી પ્રાઇવસી સેટિંગ્સ ધરાવતા વિકલ્પોમાં સગીર યુઝર્સને આકર્ષવા માટે "નજ" નો ઉપયોગ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.

કંપનીઓ પર ડાર્ક પેટર્નના વર્તન માટે કેસ કરવામાં આવ્યો છે. ગયા વર્ષે, ઑસ્ટ્રેલિયન અદાલતે યુએસ સ્થિત ઓનલાઈન ટ્રાવેલ ફર્મ એક્સપેડિયા ગ્રૂપનો એક ભાગ ટ્રિવાગોને AUD44.7 મિલિયન (લગભગ ₹ 244 કરોડ)નો દંડ ફટકાર્યો હતો, કારણ કે તે હકીકતમાં રૂમને પ્રમોટ કરતી વખતે " પેઇડ જાહેરાતકર્તાઓની હોટલના રૂમ સૌથી સસ્તા ઉપલબ્ધ છે.''