ભારતમાં બદલાતું રોજગાર ક્ષેત્ર મધ્યમ વર્ગ 2.0 માટે મોટો પડકાર

Middle Class Jobs in India: દેશમાં ટીસીએસ, ઇન્ફોસિસ, વિપ્રો, એચસીએલ અને ટેક મહિન્દ્રા જેવી ટોચની 5 આઇટી કંપનીઓ આજે પણ રેલવે કે સશસ્ત્ર દળો કરતાં વધુ ભારતીયોને રોજગારી આપે છે. તેવી જ રીતે, ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોમાં તેમના સરકારી માલિકીના સમકક્ષોની તુલનામાં વધુ કર્મચારીઓ છે. આમ છતાં ભારતમાં હજુ પણ મધ્યમ વર્ગ માટે નોકરી મોટો પડકાર છે.

સ્વતંત્રતા પછી ભારતનો મધ્યમ વર્ગ મોટાભાગે જાહેર ક્ષેત્ર દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. 31 માર્ચ, 1995 સુધીમાં જાહેર ક્ષેત્રમાં રોજગાર 194.7 લાખ હતો અને સંગઠિત ખાનગી ક્ષેત્રમાં ફક્ત 80.6 લાખ હતો. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો ઉપરાંત અર્ધ-સરકારી (જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો) અને સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા ઘટીને 171.1 લાખ થઈ ગઈ અને 31 માર્ચ, 2012 સુધીમાં બાદમાં ઘટીને 119.7 લાખ થઈ હતી.

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલયે 2011-12 (એપ્રિલ-માર્ચ) પછી સંગઠિત જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રના રોજગારના આંકડા સંકલિત કે પ્રકાશિત કર્યા હોય તેવું લાગતું નથી. નાણા મંત્રાલયના 2018-19 માટે આર્થિક સર્વેક્ષણમાં છેલ્લે પ્રકાશિત થયેલો ડેટા પણ 2011-12 પર જ અટકેલા છે. જે આડકતરી રીતે દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્રે સરકાર દ્વારા ખાસ કંઇ સુધારો થયો હોય એવું લાગતું નથી.

મધ્યમ વર્ગ 2.0

દેશમાં મધ્યમ વર્ગ માટે નોકરી મોટો પડકાર સાબિત થઇ રહ્યા છે. આ સંજોગોમાં એવું માનવું વાજબી છે કે સંગઠિત રોજગારનું જાહેર ક્ષેત્રથી ખાનગી ક્ષેત્રમાં સ્થળાંતર થવાના વલણે ખાસ કરીને 1991 ના આર્થિક સુધારા પછી 2011-12 પછી વેગ પકડ્યો છે.

તેનું એક સૂચક ભારતીય રેલ્વેમાં નિયમિત કર્મચારીઓની સંખ્યા છે. 1990-91 અને 2022-23 વચ્ચે, આ સંખ્યા 16.5 લાખથી ઘટીને 11.9 લાખ થઈ હતી. જોકે વર્ષ 2023-24 દરમિયાન આંશિક વધારા સાથે તે 12.52 લાખ થઇ છે. પરંતુ આ સંખ્યા વર્ષ 1990-91ની સરખામણીએ 4 લાખ ઓછી એટલે કે 25 ટકા જેટલો નોંધપાત્ર ઘટાડો સૂચવે છે.

બીજી તરફ કેન્દ્રીય જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોમાં રોજગારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. વર્ષ 1990-91 માં 22.19 લાખ નોકરીઓ હતી જે ઘટીને વર્ષ 2023-24 દરમિયાન ઘટીને માત્ર 8.14 લાખ થઇ છે. જે ઘટીને ત્રીજા ભાગની થઇ છે.

દેશની ટોચની 5 આઇટી કંપનીઓની વાત કરીએ તો વર્ષ 2022 બાદ એમાં પણ ક્રમશ આંશિક ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2022 માં આ પાંચ કંપનીઓમાં નોકરીઓ રોજગાર 16.03 લાખ હતી જે ડિસેમ્બર 2024 માં ઘટીને 15.34 લાખ થઇ છે.

જાહેર ક્ષેત્ર અને ખાનગી બેંકોમાં સ્થિતિ ચકાસીએ તો ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોમાં રોજગારની તકો એકંદરે વધી છે. જ્યારે સરકારી બેંકોમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 1991-92 વર્ષ દરમિયાન જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં 8.47 લાખ અને ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોમાં 0.63 લાખ નોકરીઓ હતી. જે વર્ષ 2023-24 દરમિયાન જાહેર ક્ષેત્રે 7.47 લાખ અને ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોમાં વધીને 8.74 લાખ થઇ છે.

બીજી બાજુ, માહિતી ટેકનોલોજી (IT) ઉદ્યોગ જે સુધારા પછીના ભારતના મધ્યમ વર્ગ 2.0 નું પ્રતીક છે. ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસીસ ( TCS ) અને ઇન્ફોસિસમાં 2004-05 ના અંત સુધીમાં અનુક્રમે 45,714 અને 36,750 કર્મચારીઓ હતા, જે પંદર વર્ષ પછી વધીને 4,48,464 અને 2,42,371 થયા છે.

જોકે, વાસ્તવિક તેજી કોવિડ પછી આવી હતી . મહામારીએ ડિજિટાઇઝેશનની માંગમાં વધારો કર્યો હતો, જે વ્યવસાયો અત્યાર સુધી અપનાવવામાં ધીમા હતા, તેમાં પણ તેની ભારતની સોફ્ટવેર સેવાઓની નિકાસ અને આઇટી કંપનીઓમાં રોજગાર પર ફાયદાકારક અસર પડી હતી.

પાંચ મોટી કંપનીઓ - TCS, ઇન્ફોસિસ, વિપ્રો , HCL ટેક્નોલોજીસ અને ટેક મહિન્દ્રામાં કુલ કર્મચારીઓની સંખ્યા માર્ચ 2020 ના અંતમાં 11.5 લાખથી ઓછી હતી જે સપ્ટેમ્બર 2022 ના અંતમાં 16 લાખથી વધુ થઈ ગઈ.

જોકે ત્યારથી આ સંખ્યામાં થોડો ઘટાડો થયો છે, 31 ડિસેમ્બર, 2024 ના રોજ પાંચ મોટી IT કંપનીઓ પાસે કુલ 15,34,708 કર્મચારીઓ હતા. તે 2023-24 સુધીમાં ભારતીય રેલ્વેમાં 12,52,180 નિયમિત કર્મચારીઓ કરતા વધુ છે. તે ત્રણેય સંરક્ષણ સેવાઓમાં હાલમાં અંદાજિત 14.2 લાખ અધિકારીઓ, સૈનિકો, વાયુસેના અને નાવિક કરતા પણ વધુ છે.

બેંકિંગ ક્ષેત્રનું પરિવર્તન- બેંકમાં નોકરીની તકો

1991-92 માં ભારતમાં અનુસૂચિત વાણિજ્યિક બેંકોમાં કુલ કર્મચારીઓની સંખ્યા લગભગ 9.8 લાખ હતી. જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોનો તેમાં સિંહફાળો લગભગ 8.5 લાખ એટલે કે 87 ટકા હતો. જે બાદમાં આ સંખ્યા 2020-21 સુધીમાં ઘટીને 7.7 લાખ થઈ ગઈ, જે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોમાં 6 લાખ કર્મચારીઓ કરતાં વધી ગઈ.

2022-23 નો સમયગાળો એક સીમાચિહ્નરૂપ હતો, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોએ પહેલીવાર રોજગારમાં તેમના સરકારી માલિકીની બેંકોને પાછળ છોડી દીધી. 2023-24 ના અંતે, તેમના કર્મચારીઓની સંખ્યા 8.74 લાખ હતી, જ્યારે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં 7.5 લાખથી ઓછી હતી.

2023-24 માં ખાનગી ક્ષેત્રની પાંચ મોટી બેંકો - HDFC, ICICI, Axis, Kotak Mahindra અને Bandhan Bank - માં કુલ 6.1 લાખથી વધુ કર્મચારીઓ હતા. HDFC ની 2,13,527 કર્મચારીઓની સંખ્યા સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના 2,32,296 કર્મચારીઓ કરતા થોડી ઓછી હતી.

ICICI (1,41,009) અને Axis Bank (1,04,332) ની સંખ્યા બીજા ક્રમની સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની બેંક પંજાબ નેશનલ બેંકની 1,02,349 કર્મચારીઓ કરતા વધારે હતી.

કોટક મહિન્દ્રા (77,923) અને Bandhan Bank (75,748) કર્મચારીઓની સંખ્યા અન્ય સરકારી બેંકો જેવી કે કેનરા બેંક (82,643), યુનિયન બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (75,880) અને બેંક ઓફ બરોડા (74,886) ની તુલનામાં વધુ હતી.

મધ્યમ વર્ગ માટે રોજગાર પડકાર

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ઉદારીકરણ અને વૈશ્વિકરણે ખાનગી સાહસો માટે નવા ઉદ્યોગો અને તકો ખોલી છે. તેના પરિણામે IT અને ફાઇનાન્સ (બેંકિંગ, વીમો, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, માર્કેટ ઇન્ટરમીડિયેશન/બ્રોકરેજ, વગેરે) હોય કે એકાઉન્ટન્સી, કાનૂની, આરોગ્ય, આતિથ્ય અને પર્યટન, પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ, ઉડ્ડયન, મીડિયા, જાહેરાત, રમતગમત અને મનોરંજન, રિયલ એસ્ટેટ અને છૂટક સેવાઓમાં રોજગારનું અભૂતપૂર્વ સર્જન થયું.

ખાનગી ક્ષેત્રની આગેવાની હેઠળના મધ્યમ વર્ગ 2.0 નું વિસ્તરણ ત્યારે જ થયું જ્યારે સ્વતંત્રતા પછીની સરકારે બનાવેલ મધ્યમ વર્ગ 1.0 સુધારાઓની શરૂઆત સાથે સંકોચાવા લાગ્યું. જોકે, ઉપરોક્ત રોજગાર સર્જનમાં મોટી મર્યાદા રહી છે. તે મુખ્યત્વે સેવાઓ ક્ષેત્રે રહી છે.

ચીન અને મોટાભાગના ઔદ્યોગિક દેશોથી વિપરીત, ભારતમાં "માળખાકીય પરિવર્તન" નો અનુભવ થયો નથી જેમાં કૃષિ ક્ષેત્રોમાંથી વધારાના શ્રમનું મોટા પાયે ટ્રાન્સફર - ખાસ કરીને ઉત્પાદન અને આધુનિક સેવાઓ - જ્યાં ઉત્પાદકતા (કામદાર દીઠ ઉત્પાદન મૂલ્ય) અને સરેરાશ આવક વધુ હોય છે.

સત્તાવાર સામયિક શ્રમ બળ સર્વેક્ષણો (PLFS) દર્શાવે છે કે ભારતના કાર્યબળમાં કૃષિ ક્ષેત્રનો હિસ્સો 1993-94 માં 64% થી ઘટીને 2011-12 માં 48.9% અને 2018-19 માં 42.5% થયો છે, પરંતુ ત્યારબાદ 2023-24 માં તે વધીને 46.2% થયો છે.

1993-94 માં ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો હિસ્સો શરૂઆતમાં 10.4 ટકાથી વધીને 2011-12 માં 12.6 ટકા થયો હતો, જે 2023-24 માં ઘટીને 11.4 ટકા થયો હતો. 2023-24 ના તાજેતરના PLFS રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે કુલ કાર્યરત શ્રમબળમાં ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો હિસ્સો 11.4 ટકા બાંધકામ (12%), વેપાર, હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ (12.2%) અને અન્ય સેવાઓ (11.9%) કરતા ઓછો છે.

આમ, જ્યારે સેવા ક્ષેત્રનો વિસ્તાર થયો છે, ભારત "દુનિયાનું બેક ઓફિસ" પણ બની ગયું છે (જેમ ચીન તેનું "ફેક્ટરી" છે), ત્યારે સારા પગારવાળી નોકરીઓ વધુ શિક્ષિત લોકો માટે વધુ રહી છે. દરેક વ્યક્તિ સોફ્ટવેર પ્રોગ્રામર, ડૉક્ટર, નાણાકીય વિશ્લેષક, એકાઉન્ટન્ટ અથવા વકીલ બની શકતું નથી.

મોટાભાગની સેવા ક્ષેત્રની નોકરીઓ અનૌપચારિક અને ઓછા પગારવાળી હોય છે જેમ કે બાંધકામ અને છૂટક મજૂરી, સ્વચ્છતા, સુરક્ષા સ્ટાફ, ઘરેલું સહાય, દુકાન સહાયક અને નાના છૂટક વેપાર વ્યવસાય.

કેબ એગ્રીગેટરના 2024 ઇન્ડિયા ઇકોનોમિક ઇમ્પેક્ટ રિપોર્ટ મુજબ, ઉબેર પાસે તેના પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરતા 10 લાખથી વધુ ડ્રાઇવરો છે . ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર 2024 દરમિયાન ઝોમેટોએ સરેરાશ માસિક સક્રિય ફૂડ ડિલિવર્સ અને 1,45,000 ક્વિક-કોમર્સ રાઇડર્સને રોક્યા હતા. તેના હરીફ સ્વિગી પાસે સમાન ક્વાર્ટરમાં 5,43,562 સરેરાશ ટ્રાન્ઝેક્શનિંગ ડિલિવરી પાર્ટનર્સ હતા.

પરંતુ આ નોકરીઓ એક હદથી વધુ લોકોને મધ્યમ વર્ગ 2.0 માં જોડાવા માટે પ્રેરિત કરી શકતી નથી અને તેમાં જ ભારતનો વાસ્તવિક રોજગાર પડકાર રહેલો છે.