/indian-express-gujarati/media/agency_attachments/2025/11/10/2025-11-10t115614773z-ieg-logo-640x480-javed-ahmad-2025-11-10-17-26-13.png){kind=logo}
Follow Us/indian-express-gujarati/media/media_files/wp-content/uploads/2023/04/Gujarat-Temple-Prasad-bottlenecks.jpg)
ગુજરાતના પ્રખ્યાત મંદિરો અને પ્રસાદ અડચણ
અદિતી રાજા, રિતુ શર્મા : બનાસકાંઠા અંબાજી મંદિરમાં પ્રસાદ તરીકે મોહનથાળને બદલે ચિક્કી આપવાના અંબાજી મંદિર ટ્રસ્ટના નિર્ણયને સમર્થન આપતાં ગુજરાત સરકારે માર્ચની શરૂઆતમાં તોફાન મચાવ્યું હતું. સરકારને લાગ્યું કે, ચણાના લોટ, ઘી અને ખાંડમાંથી બનેલી મીઠાઈ મોહનથાળની સરખામણીમાં ચિક્કીનું શેલ્ફ લાઈફ લાંબુ છે. પરંતુ વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ (VHP) સહિત અનેક ભક્તોએ 12 માર્ચે તમામ ટોચના રાજ્ય નેતાઓ સાથે અંબાજીમાં ધરણા પર બેઠા પછી ટ્રસ્ટને નિર્ણય પાછો ખેંચી લેવાની અને મોહનથળને ફરીથી શરૂ કરવાની ફરજ પડી હતી.
આ મુદ્દાએ રાજ્ય વિધાનસભામાં પણ હોબાળો મચાવ્યો હતો, જે બજેટ સત્રની મધ્યમાં હતો, જ્યાં કોંગ્રેસે મોહનથળને ચિક્કી સાથે બદલવાના વિરોધમાં વોકઆઉટ કર્યો હતો. મંદિરનું સંચાલન શ્રી આરાસુરી અંબાજી માતા દેવસ્થાન ટ્રસ્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જ્યાં બનાસકાંઠા જિલ્લા કલેક્ટર પ્રમુખ છે.
વિરોધના પગલે, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રી હૃષીકેશ પટેલ અને ગૃહ રાજ્ય મંત્રી હર્ષ સંઘવીએ મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ અને ધાર્મિક વડાઓ સાથે બેઠક યોજી હતી અને મોહનથાળને પ્રસાદ તરીકે ફરીથી રજૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. હૃષીકેશ પટેલે જણાવ્યું હતું કે, પ્રસાદ બદલવાનો નિર્ણય માત્ર એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે લેવામાં આવ્યો હતો કે, ભક્તોને ગુણવત્તાયુક્ત પ્રસાદ મળે જે "શુદ્ધ", "સાત્વિક" હોય અને બગડે નહીં.
મંત્રીએ કહ્યું હતું કે, “પરંતુ, રાજ્યના તમામ લોકો, સંતો, તમામ સમુદાયો કે જેઓ નિયમિતપણે માતાજીના દર્શન કરવા આવે છે તેમની લાગણી હતી કે, મોહનથાળનો પ્રસાદ ચાલુ રાખવો જોઈએ. તેથી, અમે ટ્રસ્ટ સાથે વાત કરી (મોહનથાળ પ્રસાદ ચાલુ રાખવા અંગે).”
મંદિરના પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે, મોહનથાળથી ચિક્કીમાં પ્રસાદ બદલવાનો નિર્ણય ઘણા યાત્રાળુઓની ફરિયાદોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો હતો કે, મોહનથાળનો પ્રસાદ લાંબા ગાળે બગડતો હતો. આરોગ્ય પ્રધાનના જણાવ્યા અનુસાર, કોવિડ -19 મહામારીની ટોચ પર, લગભગ 1.25 કરોડ લોકોએ ઑનલાઇન દર્શન કર્યા હતા.
હૃષિકેશ પટેલ, જેઓ સરકારના પ્રવક્તા પણ છે, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “જે લોકો મંદિરમાં શારીરિક રીતે હાજર ન હોઈ શકે પરંતુ ઓનલાઈન દર્શન કરી શકે છે તેઓ ઓનલાઈન પ્રસાદ પણ મંગાવી શકે છે. મોહનથાળની શેલ્ફ લાઈફ માત્ર સાતથી આઠ દિવસની છે. મંદિર પ્રશાસને (મોહનથાળની જગ્યાએ) ખાસ પ્રકારના માવા અને મગફળી સાથે 'ચિક્કી' રાખવાનો નિર્ણય લીધો છે (જેમ કે) તેની શેલ્ફ લાઇફ ત્રણ મહિના સુધી છે. પ્રસાદ એ શ્રદ્ધાનો વિષય છે. તે સ્વાદિષ્ટ વાનગી નથી. કારણ કે તે લાંબા સમય સુધી રહી શકે, દેશ તેમજ વિદેશમાં લોકો પ્રસાદ ઓનલાઈન ઓર્ડર કરી શકે છે.”
મધ્ય ગુજરાતના પંચમહાલ જિલ્લામાં, કાલિકા માતા ટ્રસ્ટ, જે પાવાગઢ પહાડીઓમાં મહાકાળી મંદિરનું નિયંત્રણ કરે છે, તેણે મંદિરમાં તીર્થયાત્રીઓને નાળિયેર ચઢાવવા અને સંકુલના પરિસરમાં નારિયેળ તોડવા પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય કર્યો, જેમાં વળાંકવાળા માર્ગ પર ચઢવાનો સમાવેશ થાય છે.
ટેકરીની બાજુમાં મંદિરનો કચરો ફેંકવામાં આવતો હોવાની તસવીરો સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચામાં આવ્યાના દિવસો બાદ આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. જો કે, મંદિર સંકુલના વિક્રેતાઓ તેમજ ધાર્મિક સંગઠનોએ 21 માર્ચે ચૈત્ર નવરાત્રિની શરૂઆત પહેલા આ નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો હતો, એમ કહીને કે તેનાથી " ભક્તોની ભાવનાઓને ઠેસ પહોંચે છે". પંચમહાલ તેમજ વડોદરામાં વિરોધ પ્રદર્શન સાથે, જ્યાં જમણેરી સંગઠનોએ ટ્રસ્ટના નિર્ણય સામે જિલ્લા કલેક્ટરને રજૂઆતો કરી, "પ્રતિબંધી હુકમ" બે દિવસ માટે સ્થગિત કરવામાં આવ્યો અને 22 માર્ચથી અમલમાં આવ્યો.
ટ્રસ્ટે 15 માર્ચે જાહેરાત કરી હતી કે, જે ભક્તો દેવી કાલી માટે પ્રસાદ તરીકે નાળિયેર લાવે છે તેમને છાલ સાથે આખું નાળિયેર લાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. તેણે મંદિરના વિક્રેતાઓને સુષુપ્ત નારિયેળ વેચવા પર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ટ્રસ્ટ, જેણે 20 માર્ચ સુધી, ભક્તોને દુધિયા તળાવ ખાતે ખુલ્લા નારિયેળ તોડવાની મંજૂરી આપી હતી (જે ટેકરીની નીચે એક પ્લેટ પર સ્થિત છે જ્યાં મંદિર છે) એ પણ આગ્રહ કર્યો હતો કે, આખા નારિયેળ ભક્તોને પ્રસાદ તરીકે અર્પણ કરવામાં આવે, જે ઘરે પાછા લઈ જવા જોઈએ. નિર્ણય લેવાનું કારણ ટેકરી પર મંદિરના કચરાને કારણે "પ્રદૂષણ ઘટાડવા" હતું.
ટ્રસ્ટી અશોક પંડ્યા, જેમણે 15 માર્ચે જાહેરાત કરી, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “કેટલાક સમૂહો દ્વારા દાવો કરવામાં આવે છે, તેમ નાળિયેર ચઢાવવા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. અમે મંદિર અને તેની આસપાસનો કચરો ઘટાડવા માટે આ પગલું ભર્યું છે. અગાઉ પાવાગઢમાં પ્લાસ્ટિક વેસ્ટનો મોટો હિસ્સો ઉત્પન્ન થતો હતો, પરંતુ વિક્રેતાઓના સહકારથી અમે તેને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શક્યા છીએ. હવે, આપણે જોઈ રહ્યા છીએ કે, સૌથી વધુ કચરો નાળિયેરની ભૂકીમાંથી પેદા થાય છે. તેથી અમે આ નાનકડો ફેરફાર લાવવાનું નક્કી કર્યું છે. ટેકરી પરથી કચરો દુર કરવા માટે વાહનવ્યવહારનું પણ કોઈ સાધન નથી અને યોગ્ય નિકાલ માટે કચરાને નીચે લઈ જવો લગભગ અશક્ય છે.”
વિરોધ હોવા છતાં, ટ્રસ્ટ આગળ વધ્યું અને 22 માર્ચથી તેમણે આ નિર્ણયને અમલમાં મૂક્યો, પરંતુ તેના પરિણામે ચઢાણ કરવાની વિવિધ સ્થળોએ ભક્તો નારિયેળ તોડતા અરાજકતા સર્જાઈ. ટ્રસ્ટ, જેણે અગાઉ ભક્તોને નાળિયેર તોડવા અને તેને પરિસરમાં ખાવાની મંજૂરી આપવાના વિકલ્પને દૂર કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો, તેણે હવે નાળિયેર તોડવા માટેના બે મશીનોને દુધિયા તળાવ પોઇન્ટથી માછીમાં ખસેડ્યા છે, જેના માટે યાત્રાળુઓએ 250 પગથિયા નીચે ચઢવુ પડે છે.
ટ્રસ્ટના પ્રમુખ, સુરેન્દ્ર પટેલ, જેઓ રાજ્ય ભાજપના ખજાનચી પણ છે, ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે, વિરોધ, તેમજ સંકુલના જુદા જુદા ભાગોમાં નારિયેળ તોડતા ભક્તો દ્વારા જોવામાં આવેલી અંધાધૂંધી વિક્રેતાઓ દ્વારા "વ્યવસ્થિત" કરાઈ હતી.
પટેલે કહ્યું, “ભક્તો હંમેશા ત્યાંના નિયમોથી વાકેફ છે, તેમને ક્યારેય મંદિરમાં નારિયેળ તોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી. નારિયેળ પ્રસાદ તરીકે અર્પણ કરી પાછા લઈ જઈ શકાય. પહેલા તેઓ દુધિયા તલાવમાં તૂડો શકાતા હતા અને હવે તેઓ માછીમાં તૂટી શકે છે, અમે માનીએ છીએ કે ભક્તો આ સમજે છે અને તેઓ અમારી સાથે છે. સંકુલમાં કેટલાક દુકાનદારો અને વિક્રેતાઓ જ તોફાન કરી રહ્યા છે અને પ્રતિબંધિત આદેશો વિરુદ્ધ સ્થળોએ નારિયેળ તોડી રહ્યા છે."
જ્યારે ટ્રસ્ટે આદેશનું પાલન ન કરનારા વિક્રેતાઓ સામે પગલાં લેવાની ચેતવણી આપી છે, મંદિરના એક વિક્રેતાનું કહેવું છે કે, નાળિયેરની છાલ ન કાઢવાના નિર્ણયથી તેની આવકમાં ઘટાડો થયો છે.
વિક્રેતા કહે છે, “નિર્ણય એવા વિક્રેતાઓ માટે અયોગ્ય છે, જે રોજગાર પૂરો કરવા માટે મુશ્કેલી પડી રહી છે. ભક્તો સ્વચ્છ નારિયેળ પસંદ કરે છે કારણ કે, તે તોડવામાં અને લઈ જવામાં સરળ રહે છે. નારિયેળની ભૂસી, દેખીતી રીતે, વિક્રેતાઓ માટે વધારાની આવક પેદા કરે છે. કારણ કે, આ મોટા ભાગના એવા ડીલરો દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે, જે ભૂસામાંથી પોટિંગ માટી સહિત વિવિધ ઉત્પાદનો બનાવે છે. નારીયેળનું ભૂસુ અમને ઓછામાં ઓછા રૂ. 30 પ્રતિ કિલો મળે છે અને મંદિરના ધસારાને ધ્યાનમાં રાખીને, તે કુલ મળીને નોંધપાત્ર રકમ છે. ટ્રસ્ટ દ્વારા યોગ્ય કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી નથી અને નાળિયેરની ભૂકી એ માત્ર એક બહાનું છે પરંતુ સ્થળની ટોપોગ્રાફીને ધ્યાનમાં લેતા યોગ્ય કચરો વ્યવસ્થાપન વિના પરિસરમાં સ્વચ્છતા પ્રાપ્ત કરી શકાતી નથી.
પાવાગઢના જીર્ણોદ્ધાર મંદિર સંકુલનું ઉદ્ઘાટન 18 જૂન, 2022ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
1995 માં રચાયેલ પવિત્ર યાત્રાધામ બોર્ડ, ગુજરાત પ્રવાસન નિગમ લિમિટેડ સાથે સંકળાયેલું હતું, પરંતુ વર્ષ 1999 થી સ્વતંત્ર બન્યું, તેણે આઠ ધાર્મિક સ્થળોને પવિત્ર યાત્રાધામો - દ્વારકા, સોમનાથ, અંબાજી, ડાકોર, શામળાજી, ગિરનાર, પાલિતાણા અને પાવાગઢ જાહેર કર્યા.
તેમની પાસે 28 અન્ય મંદિરો છે, જેના વિકાસ માટે તે પ્રાથમિકતા પર કામ કરે છે.
બોર્ડ સેક્રેટરી આરઆર રાવલે ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું કે, "અમે ફક્ત આ પવિત્ર યાત્રાધામો, ધાર્મિક પર્યટનના વિકાસ કાર્યોની દેખરેખ રાખીએ છીએ, પરંતુ પ્રસાદ અને તેનો આંતરિક વહીવટ તેમના પોતાના ટ્રસ્ટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે."
અંબાજી પ્રસાદ વિવાદ પર રાવલે કહ્યું કે, "તેનો ઉકેલ આવી ગયો હોવાથી હવે કોઈ પ્રશ્ન જ ઉભો થતો નથી."
2023-24 માટે રૂ. 142 કરોડના વાર્ષિક બજેટ સાથેના આ બોર્ડને આ આઠ ધાર્મિક સ્થળોના સંબંધિત કલેક્ટર પાસેથી વિકાસ કામો અંગે જાહેર કરાયેલ દરખાસ્ત પ્રાપ્ત થાય છે. હાલમાં, 335 રૂપિયાના વિકાસ પ્રોજેક્ટો પ્રક્રિયા હેઠળ છે, જેમાંથી મોટા ભાગના અંબાજી અને પાવાગઢમાં છે.
લગભગ બે મહિના પહેલા, ગીર સોમનાથ જિલ્લાના સોમનાથ મંદિરે મોહનથાળને અન્ય કેટલીક મીઠાઈઓ સાથે નિયમિત પ્રસાદ ધરાવ્યો હતો.
“અમે ચુરમા કે લાડુ (મોટો લોટ, ઘી અને ગોળથી બનેલી મીઠાઈ) અને મગજથી શરૂઆત કરી. પરંતુ થોડા દિવસો પછી લાડુ બગડી રહ્યા હોવાની ભક્તો તરફથી ફરિયાદો મળતાં અમે લગભગ આઠ વર્ષ પહેલાં ચિક્કીની રજૂઆત કરી હતી,” ગુજરાતના મુખ્ય સચિવ અને શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટ (SST)ના ટ્રસ્ટી તરીકે ફરજ બજાવતા નિવૃત્ત IAS અધિકારી પીકે લહેરીએ જણાવ્યું હતું કે, "કદાચ, સોમનાથના દરિયાકાંઠાના વાતાવરણમાં ભેજનું ઊંચું સ્તર પ્રસાદ લાડુની શેલ્ફ લાઇફને અસર કરે છે."
લહેરી કહે છે કે, “ભૂતકાળમાં, અમે ક્યારેક ભક્તોને પ્રસાદ તરીકે મોહનથાળ આપતા હતા. અમે તેને છેલ્લા બે મહિનાથી મંદિરના નિયમિત પ્રસાદનો ભાગ બનાવ્યો છે,". "પ્રસાદ માટે ભક્તો દ્વારા આપવામાં આવતું દાન આશરે રૂ. 20 કરોડ છે, જે ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં આંશિક રીતે વધારે છે."
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી SSTના અધ્યક્ષ છે, જેમાં પૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહ પણ સભ્ય તરીકે છે.
સોમનાથ મંદિર કે જે જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે, જ્યાં 1997-98 થી ભક્તોને પ્રસાદ આપવાનું શરૂ કર્યું.
આકસ્મિક રીતે, શહેરની ગેસ-ડિસ્ટ્રિબ્યુશન કંપની IRM એનર્જી લિમિટેડ, જે કેડિલા ફાર્માસ્યુટિકલ્સ લિમિટેડની જૂથ કંપની છે, તેણે આ વર્ષે 20 માર્ચથી મંદિરના સાત રસોડામાં પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ (PNG) સપ્લાય કરવાનું શરૂ કર્યું છે અને ટ્રસ્ટે કહ્યું, આ બળતણ બિલ ઘટાડવામાં મદદ કરશે.
“સોમનાથ મંદિરમાં દરરોજ સરેરાશ 15,000 ભક્તો આવે છે અને લગભગ 15 થી 20 લોકો અમારા રસોડામાં પ્રસાદ માટે લાડુ, ચિક્કી અને મોહનથાળ તૈયાર કરવા માટે કામ કરે છે. શ્રાવણના પવિત્ર મહિનામાં આ સંખ્યા વધીને 300 સુધી પહોંચી જાય છે, જ્યારે ભક્તોનો પ્રવાહ વધે છે અને પ્રસાદની માંગ વધે છે,” મંદિરના સંચાલક વિજયસિંહ ચાવડા કહે છે, સરેરાશ 5,000 થી 6,000 ભક્તો પણ મફત ભોજનનો લાભ લે છે. સોમનાથ પ્રસાદ અન્નક્ષેત્ર પણ પ્રસ્તુત કર્યું હતું.
હાલમાં, સોમનાથ પ્રસાદ રૂ. 40 અને રૂ. 80ના પેકેટમાં ઉપલબ્ધ છે અને SST એ ભક્તોના લાભ માટે સોમનાથ રેલ્વે સ્ટેશન પર પ્રસાદ ઘર (એક કાઉન્ટર) પણ ખોલ્યું છે.
બાળકોમાં કુપોષણ સામે લડવાના સરકારના પ્રયાસોને પૂરક બનાવવા એસએસટીએ ગીર સોમનાથ જિલ્લાની આંગણવાડીઓમાં સુખડી (ઘઉંના લોટ, ઘી અને ગોળની બનેલી મીઠાઈ)નું વિતરણ શરૂ કર્યું હતું. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં, તેણે વિવિધ જિલ્લાઓમાં વૃદ્ધાશ્રમ અને અનાથાલયોમાં પ્રસાદના પેકેટ અને કપડાંનું વિતરણ કરીને ભક્તો સુધી પહોંચવાનું શરૂ કર્યું છે. લહેરી કહે છે, "જે લોકો સોમનાથની યાત્રા પર ન આવી શકે, તેઓને ભગવાન સોમનાથનો પ્રસાદ આપવાનો ઉદ્દેશ્ય છે."
ચાવડા કહે છે, "અમે અત્યાર સુધીમાં 12 જિલ્લાઓમાં લગભગ 1,500 થી 2,000 લોકો સુધી પહોંચવામાં અને તેમની વચ્ચે પ્રસાદના પેકેટો અને કપડાંનું વિતરણ કરવામાં સફળ થયા છીએ."
આ રીતે મોહનથાળ મંદિરની પ્લેટ પર સર્વવ્યાપી હાજરી છે. જ્યારે અમદાવાદમાં હરે કૃષ્ણ મંદિર તેની ખીચડી માટે લોકપ્રિય છે, જે દરરોજ તમામ મુલાકાતીઓને પ્રસાદ તરીકે વિનામૂલ્યે વિતરણ કરવામાં આવે છે, તે બૂંદીના લાડુ અને કોપરાપાક ઉપરાંત પરંપરાગત મોહનથાળ પણ બનાવે છે, જે કાઉન્ટર પર ખરીદી શકાય છે.
જન્માષ્ટમી પર, મંદિરમાં બે લાખથી વધુ ભક્તો આવે છે અને લગભગ 5,000 કિલો ખીચડીનું વિતરણ કરવામાં આવે છે.
હરે કૃષ્ણ મંદિરના પ્રવક્તા શ્યામ ચરણ દાસે જણાવ્યું હતું કે, “ખિચડીને પરંપરાગત પ્રસાદ તરીકે પીરસવામાં આવે છે કારણ કે, તે અન્નદાન હોવાનું માનવામાં આવે છે જે ભગવાન કૃષ્ણને પ્રિય છે. જલેબી જેવી અન્ય મીઠાઈઓ પણ સ્થાનિક સ્વાદ અને મોસમના આધારે દશેરા પર પીરસવામાં આવે છે, જે મંદિરના ખાદ્ય અને પીણા વિભાગના વડા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.”
મંદિર પરિસરમાં અક્ષય પાત્ર ફાઉન્ડેશનનું રસોડું પણ છે, જે દરરોજ એક લાખથી વધુ સરકારી શાળાના બાળકોને મધ્યાહન ભોજન ખવડાવે છે.
સૌથી જૂના મંદિરોમાંનું એક, શાહીબાગમાં બોચાસણવાસી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામીનારાયણ (BAPS) મંદિર, મગજ- ચણાના લોટ, ખાંડ અને ઘીમાંથી બનેલી મીઠાઈ પીરસે છે.
મંદિરના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે, “આટલા વર્ષોમાં માત્ર એક જ બદલાવ આવ્યો છે કે, પહેલા તેઓ ગોળ આકારમાં આવતા હતા પરંતુ હવે તે ચોરસ છે. મંદિર પરિસરમાં તૈયાર કરવામાં આવેલ આ પ્રસાદ એક મહિના સુધી સરળતાથી ટકી શકે છે.”
વિશ્વ ઉમિયા ફાઉન્ડેશન હેઠળનું ઉમિયા મંદિર પણ 100 રૂપિયાની ટોકન રકમ પર મુલાકાતીઓને મગજની સેવા આપે છે. 60 એકરમાં દેવા મા ઉમિયાનું સૌથી ઊંચું મંદિર ચલાવતા વિશ્વ ઉમિયા ફાઉન્ડેશનના પ્રમુખ આર પી પટેલે જણાવ્યું હતું કે, મંદિર ટ્રસ્ટે તેની લાંબી શેલ્ફ લાઇફને કારણે અને મોટાભાગના લોકોને ગમતા હોવાને કારણે મગજને પ્રસાદ તરીકે આપવાનું નક્કી કર્યું છે. મંદિરની સાથે સામાજિક-આર્થિક સશક્તિકરણ હબ પણ નિર્માણાધીન છે.
ગાંધીનગરના મહુડી ખાતેનું ઘંટાકર્ણ મહાવીર મંદિર તેની સુખી માટે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં ભક્તો મંદિર પરિસરમાં ખાઈ શકે તેટલી જ ખરીદી કરી શકે છે. મંદિરની બહાર પ્રસાદ લઈ જવાની મંજૂરી નથી.