છોટા ઉદેપુર : સરકારી હોસ્પિટલોમાં માત્ર 3 ગાયનેકોલોજિસ્ટ, આદિવાસી મહિલાઓ માટે 24 કલાક સંભાળ એક પડકાર

Chhota Udepur, અદિતી રાજા : છોટા ઉદેપુરના બોડેલીમાં જબુગામ ખાતે આવેલી 30 પથારીની રેફરલ હોસ્પિટલ અને કોમ્યુનિટી હેલ્થ સેન્ટર (RH-CHC) શુક્રવારે બપોરે નિર્જન લાગે છે. કેટલીક નવી માતાઓ નિર્ધારિત સમયની અંદર બાળરોગ ચિકિત્સકની સલાહ લેવા માટે તેમનો વારો આવે તેની રાહ જોઈ રહી છે.

જેમાં પાવી જેતપુરના બાંડી ગામના 27 વર્ષીય જશી રાઠવાનો સમાવેશ થાય છે. રાઠવા કહે છે કે, તે કોમ્પ્રીહેન્સિવ ઇમરજન્સી ઑબ્સ્ટેટ્રિક એન્ડ નિયોનેટલ કેર (CEMONC) સેન્ટરમાં સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને નવી માતાઓની "સર્પેન્ટાઇન કતાર" ના દિવસોને યાદ કરે છે, જે 2021 સુધી સમાન સંકુલમાં ચાલતી હતી. તેણીએ પોતાના માટે કેન્દ્ર પસંદ કર્યું - માતૃ સંભાલ કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાય છે. પ્રથમ ડિલિવરી. “મને CEmONC સેન્ટરમાં સારી સારવાર અને સલાહ મળી. મારું પહેલું બાળક હવે પાંચ વર્ષનું છે અને ત્રણ મહિના પહેલાં મારી બીજી ડિલિવરી માટે, મેં મિડવાઇફ પસંદ કરી હતી. હવે (બોડેલી આરએચ-સીએચસીમાં) કોઈ ફુલ-ટાઈમ ડૉક્ટરો નથી.''

છોટા ઉદેપુરની આદિવાસી વસ્તી ધીમે ધીમે તેનો માતૃ મૃત્યુ દર (એમએમઆર) ઘટાડવામાં સક્ષમ હતી, જે જિલ્લામાં 2005-06માં જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી મોડલ પર સ્થપાયેલ CEmONC કેન્દ્રને આભારી છે. જો કે, 2021 માં લગભગ 15 વર્ષ પછી તેને બંધ કરવામાં આવ્યું હતું.

ત્રણ વર્ષ પછી, આદિવાસી વસ્તી માટે સલામત ડિલિવરી વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવો એ એક જોખમી કાર્ય છે કારણ કે ખાનગી હોસ્પિટલો - તેમાંથી મોટાભાગની છોટા ઉદેપુર અને બોડેલી નગરોમાં સ્થિત છે - હજુ પણ દૂરના ગામોથી 50-60 કિમી દૂર છે. વળી, સરકારી આરોગ્ય સુવિધાઓમાં ગાયનેકોલોજિસ્ટની પણ અછત છે.

ગુજરાત આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ (GH&FW) વિભાગના એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે, ખાનગી ભાગીદાર દીપક ફાઉન્ડેશન સાથેના મેમોરેન્ડમ ઑફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (એમઓયુ)ને બંધ કરવાના રાજ્ય સરકારના નિર્ણયને અનુરૂપ કેન્દ્ર બંધ કરવામાં આવ્યું હતું .

“મુખ્ય કારણ પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PMJAY) અસ્તિત્વમાં આવ્યા પછી ભંડોળની ફાળવણીમાં ડુપ્લિકેશન ટાળવાનું હતું. ગુજરાતે આખરે PMJAY અને તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અમૃતમ યોજનાના લાભોને જોડીને લાભ વધારીને રૂ. 10 લાખ કર્યો. તે લાભાર્થીઓને ખાનગી હોસ્પિટલોમાં સારવાર મેળવવાની મંજૂરી આપે છે. તો, CEmONC સેન્ટરમાં પણ.”

બોડેલી RH-CHC ના તબીબી અધિક્ષક ડૉ. કશ્યપ ખંભાલીયા કહે છે, જેમણે 2021 માં CEmONC કેન્દ્ર બંધ થયું અને ત્યારપછીનું પરિવર્તન જોયું, તેમ છતાં, કહે છે કે, આદિવાસી વિસ્તારમાં વિશિષ્ટ માતૃત્વ અને બાળ સંભાળ કેન્દ્રની ખૂબ જ જરૂર હતી. “CEmONC સેન્ટરની આજે પણ જરૂર છે કારણ કે, આદિવાસીઓ સારવાર માટે સરળતાથી ખાનગી હોસ્પિટલો તરફ વળતા નથી. CEmONC કેન્દ્ર વાર્ષિક 4,000 થી વધુ બહારના દર્દી વિભાગ (OPD) પરામર્શ અને લગભગ 3,600 મફત કુદરતી અને સહાયિત ડિલિવરીનું સંચાલન કરે છે. જો કે, 1 એપ્રિલ, 2023 થી માર્ચ 31, 2024 સુધીમાં, અમે માત્ર 615 સામાન્ય ડિલિવરી અને સી-સેક્શનના માત્ર 108 કેસ જોયા.”

આ દરમિયાન, હાલના નિષ્ણાતનો કોન્ટ્રાક્ટ 3 મેના રોજ સમાપ્ત થઈ ગયો હોવાથી, બોડેલી RH-CHCમાં કોઈ સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત નથી. આશરે 12 લાખની વસ્તી ધરાવતા આ આદિવાસી જિલ્લામાં હાલમાં સરકારી સુવિધાઓમાં માત્ર ત્રણ કોન્ટ્રાક્ટ ગાયનેકોલોજિસ્ટ છે - એક છોટા ઉદેપુર જિલ્લા હોસ્પિટલમાં અને એક નસવાડી અને પાવી જેતપુરના સીએચસીમાં એક-એક છે.

છોટા ઉદેપુરના મુખ્ય જિલ્લા આરોગ્ય અધિકારી ડૉ સી બી ચોબીસા કહે છે કે, જિલ્લામાં ડૉક્ટરો અને નિષ્ણાતોની ભારે અછત છે. તે વર્તમાન પરિસ્થિતિને ગ્રામીણ આદિવાસી જિલ્લાઓમાં પોસ્ટિંગ લેવા માટે નવા ડોકટરોમાં સામાન્ય "અનિચ્છા" માટે આભારી છે. "અમને ચોક્કસપણે સરકારી હોસ્પિટલોમાં વધુ સ્ટાફની જરૂર છે, પરંતુ જ્યારે અમે દર અઠવાડિયે ઇન્ટરવ્યુ માટે લાઇન કરીએ છીએ, ત્યારે પણ ડોકટરો ગ્રામીણ પોસ્ટિંગ લેવા માટે અનિચ્છા અનુભવે છે," તે કહે છે કે, 40 માંથી માત્ર આઠ ડૉક્ટરોએ ભરતી દરમિયાન ફરજ માટે જાણ કરી હતી.

ચોબીસા કહે છે કે, “હકીકતમાં, મારે POCSO એક્ટ હેઠળ મેડિકો-કાનૂની કેસ પાવી જેતપુર મોકલવાની જરૂર હતી કારણ કે, જબુગામ કેન્દ્રમાં હાલમાં ગાયનેકોલોજિસ્ટ નથી. જબુગામ ગાયનેકોલોજિસ્ટનો કોન્ટ્રાક્ટ મે મહિનામાં સમાપ્ત થયો હતો અને હાલમાં કોઈ નવી પોસ્ટિંગ નથી. અમે અમારા મેડિકલ સ્ટાફની જગ્યાઓ વિશે દર અઠવાડિયે સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટને અપડેટ કરીએ છીએ, અને તેઓ અછતથી વાકેફ છે.

ખંભાળિયા કહે છે કે, કોન્ટ્રાક્ટ પર તબીબોની નિમણૂકના કારણે દર્દીઓનો ધસારો ઓછો થયો છે. “2021 સુધીમાં ઉપલબ્ધ ચાર પૂર્ણ-સમયના ગાયનેકોલોજિસ્ટ્સ સામે, અમારી પાસે સ્ત્રીરોગચિકિત્સક અને એક બાળરોગ ચિકિત્સક માટે માત્ર એક કરાર આધારિત પોસ્ટ છે. એનેસ્થેટીસ્ટ વડોદરાથી કોલ પર છે અને તે પણ પહેલાની જેમ ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ નથી. ખાનગી હોસ્પિટલોમાં પણ ફુલ-ટાઈમ એનેસ્થેટીસ્ટ નથી અને તેથી, જે મહિલાઓને તાત્કાલિક સી-સેક્શનની જરૂર હોય તેમને વડોદરા રીફર કરવામાં આવે છે, જે ખૂબ દૂર છે. પહેલા છેક સૌરાષ્ટ્ર અને મધ્યપ્રદેશના દર્દીઓ CEMONC સેન્ટરમાં આવતા હતા.”

પરિણામે, આદિવાસી વસ્તી હવે ઇમરજન્સીમાં ખાનગી હોસ્પિટલો પર નિર્ભર

હનાફ પંચાયતના સરપંચ વાસંતી ભેલ, જેમાં તુર્કેડા, હનાફ અને પંઢરિયાના અંતરિયાળ સરહદી ગામોનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે મિડવાઇફની મદદથી ઘરે જ ડિલિવરી કરાવવાનું નક્કી કર્યું કારણ કે, હોસ્પિટલનું અંતર "ખૂબ લાંબુ" હતું અને તેણીને "સદનસીબે કોઈ તકલીફ નહોતી". “ગામડાની મહિલાઓ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે. પીએચસી (કદીપની)માં કોઈ મહિલા ડૉક્ટર (સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત) નથી. છોટા ઉદેપુરની સિવિલ હોસ્પિટલમાં પણ કોઈ કાયમી ગાયનેકોલોજિસ્ટ નથી અને તેથી, મોટાભાગના લોકોએ કાં તો વડોદરાની એસએસજી હોસ્પિટલમાં જવું પડે છે, જો તેમની સ્થિતિ સારી હય અને પરવાનગી આપે તો, અથવા ખાનગી ડૉક્ટરનો વિકલ્પ પસંદ કરે છે."33 વર્ષીય મહિલા કહે છે.

2021 માં, જિલ્લાના એકમાત્ર ભાજપના ધારાસભ્ય અભેસિંહ તડવીએ તત્કાલીન ડેપ્યુટી સીએમ નીતિન પટેલને પત્ર લખીને સીઈએમઓએનસી કેન્દ્રના બંધ થવા સામે સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. “તે સમયે હું જિલ્લામાંથી એકમાત્ર ભાજપનો ધારાસભ્ય હતો અને તેથી, મેં આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. પરંતુ હવે, બોડેલી આરએચ છોટા ઉદેપુર મતવિસ્તારમાં આવે છે, તેથી અમારી પાસે અમારા પક્ષના ધારાસભ્ય (રાજેન્દ્રસિંહ રાઠવા) છે, જેઓ આ બાબતને જોશે. અલબત્ત, જિલ્લામાં સમર્પિત માતા અને બાળ સંભાળ કેન્દ્રની જરૂર છે.” સંખેડાના ધારાસભ્ય તડવીએ ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને જણાવ્યું હતું.

રાજેન્દ્ર રાઠવા ટિપ્પણી માટે ઉપલબ્ધ ન હતા

પરિસ્થિતિને જોતાં, ચોબિસા કહે છે કે, તેઓ ખાનગી હોસ્પિટલોને "મોટી સંખ્યામાં" સૂચિબદ્ધ થવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યા છે કારણ કે, PMJAY કાર્ડ ખાનગી હોસ્પિટલોમાં લાભાર્થીઓના તબીબી ખર્ચની સંભાળ રાખે છે. “PMJAY લાભાર્થીઓની વધતી સંખ્યા સાથે, દર્દીઓ હવે ખાનગી હોસ્પિટલોમાં મફત સારવાર મેળવી શકે છે. ડિલિવરી અને સી-સેક્શનની સારવાર પણ મફત છે અને લાભાર્થીઓને હવે આર્થિક ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.”

જો કે, વાસંતી ભીલ ફરિયાદ કરતા કહે છે કે, નજીકની ખાનગી હોસ્પિટલ છોટા ઉદેપુર શહેરમાં છે, જે તેના ગામથી લગભગ 50 કિમી દૂર છે. “અગાઉ, જ્યારે માતૃત્વ સંભાળ કેન્દ્ર કાર્યરત હતું, ત્યારે એક માનસિક ખાતરી હતી કે, ગર્ભધારણ માટે તબીબી સહાય 24x7 ઉપલબ્ધ હતી. પરંતુ હવે, ખાનગી હોસ્પિટલો પણ રાત્રે ઇમરજન્સી સી-સેક્શન કરવાનો ઇનકાર કરે છે કારણ કે, તેમની પાસે ડૉક્ટરો ઉપલબ્ધ નથી.”