તમારા શહેરને જાણો: ઓલિફન્ટ રોડ - અમદાવાદનો પ્રથમ પાક્કો રોડ, હાલમાં નામ સ્વામી વિવેકાનંદ રોડ

(સોહિની ઘોષ) જ્યારે મોટાભાગના રસ્તાઓનું નામ હવે ઈતિહાસ અથવા રાજકારણમાં પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓના નામ પર રાખવામાં આવ્યું છે, આઝાદી પૂર્વેના સમયમાં, અમદાવાદમાં ઘણી વખત શેરીઓનું નામ એવા લોકોના નામ પર રાખવામાં આવ્યું હતું, જેમણે તેને બાંધી હતી અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં આસપાસના વિસ્તારોમાં રહેતા કોઈ સારા વ્યક્તિના નામે.

અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીની સ્થાપના 1858 માં કરવામાં આવી હતી અને નાગરિક સંસ્થા હેઠળની મોટાભાગની શેરીઓના અંગ્રેજી નામો હતા. જો કે, શેરીઓના નામ બદલવાને કારણે, મોટા ભાગના નામો અને તેમની સાથે સંકળાયેલ ઇતિહાસ હવે ખોવાઈ ગયો છે.

આવો જ એક રોડ ઓલિફન્ટ રોડ છે, જેનું નામ પાછળથી સ્વામી વિવેકાનંદ રોડ રાખવામાં આવ્યું. એલિસબ્રિજને અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના મુખ્યમથકથી સીએનઆઈ ચર્ચ દ્વારા એસ્ટોડિયાના એસ્ટોડિયા ગેટ સુધી જોડતો આ રસ્તો શહેરનો પ્રથમ પાક્કો રોડ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ઓલિફન્ટ રોડ, જે સ્વામી વિવેકાનંદ બ્રિજથી નીકળે છે, જે અગાઉ તત્કાલિન કમિશનર સર હર્બર્ટ એલિસ પછી એલિસબ્રિજ તરીકે ઓળખાતું હતું, તેને હવે સ્વામી વિવેકાનંદ રોડ કહેવામાં આવે છે.

1878માં પ્રકાશિત થયેલ એક અમદાવાદ ગેઝેટિયર જણાવે છે કે, ઓલિફન્ટ રોડ 1864 અને 1867 ની વચ્ચે કોઈક સમયે ખુલ્લો હતો અને અમદાવાદ સ્થિત ઈતિહાસકાર રિઝવાન કાદરીના જણાવ્યા મુજબ, ઓલિફન્ટ રોડ અમદાવાદનો પ્રથમ પાકો રસ્તો હતો.

બાજુના ફૂટપાથ અને ગટર સાથેનો ચાલીસ ફૂટ પહોળો રસ્તો £13,700 (રૂ. 18,37,000)ના ખર્ચે બાંધવામાં આવ્યો હતો અને દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં માણેક ગેટથી દક્ષિણ-પૂર્વમાં આસ્ટોડિયા ગેટ સુધીનો હતો. ગેઝેટિયર વર્ણવે છે કે, ઓલિફન્ટ રોડ પર આવેલી શાખા મ્યુનિસિપલ ઇમારતો, મ્યુનિસિપલ ઑફિસ, સફાઈ કાર્યાલય અને વેઇટ શેડ તરફ દોરી જાય છે, જ્યારે બીજો રસ્તો ઓલિફન્ટ રોડથી પારસી અગ્નિશામક મંદિર તરફ જાય છે.

ખાસ કરીને, તે સમયે ઓલિફન્ટ રોડ એક વિસંગતતા હતી, કારણ કે 1884 સુધી શહેરની મ્યુનિસિપલ મર્યાદામાંથી પસાર થતા 27.5 માઇલ રસ્તાઓને કારણે, મુખ્ય રસ્તાઓ સમગ્ર શહેરમાં ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ ચાલતા હતા, જ્યારે ઓલિફન્ટ રોડ પશ્ચિમથી પૂર્વમાં ચાલતો હતો. આમ "શહેરના ગીચ વસ્તીવાળા ભાગો"માંથી પસાર થતો ન હતો.

તેનું નામ કોના નામ પર રાખવામાં આવ્યું હતું તે સ્પષ્ટ નથી, '1865-66 માટે બોમ્બેના ડિરેક્ટર ઓફ પબ્લિક ઇન્સ્ટ્રક્શનનો અહેવાલ' 1866 સુધીમાં એક JE ઓલિફન્ટને "એસ્ક્વાયર, કલેક્ટર અને મેજિસ્ટ્રેટ, અમદાવાદ" તરીકે દર્શાવે છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, કેનેથ એલ. ગિલિયનના પુસ્તક 'અમદાવાદઃ અ સ્ટડી ઇન અર્બન હિસ્ટ્રી' અનુસાર, અમદાવાદના પ્રથમ કલેક્ટર જ્હોન એન્ડ્ર્યુ ડનલેપે 1817માં શહેરનો "કબજો" લીધો હતો.

માર્ચ 1919 માં પસાર થયેલા રમખાણોના રોલેટ બિલ હેઠળ, જેણે બ્રિટિશ સરકારને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓના શંકાસ્પદ કોઈપણની ધરપકડ કરવાની મંજૂરી આપી હતી, 12 એપ્રિલ, 1919 ના રોજ, તત્કાલિન અમદાવાદ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ જીઈ ચેટફાઈલ દ્વારા સરકાર, રાજકીય વિભાગ, બોમ્બે કે ના સચિવને સંબોધિત એક સંચાર, મહાત્મા ગાંધીની દિલ્હીમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલ પછી તે વર્ષે 10 એપ્રિલના રોજ થયેલા રમખાણોની ઘટના નોંધવામાં આવી હતી.

સંદેશાવ્યવહાર રેકોર્ડ કરે છે કે, બ્રિટિશ સૈનિકોએ ત્રણ દરવાજા રોડ પર કબજો કરવા માટે "માણેક ચોક અને ઓલિફન્ટ રોડથી મ્યુનિસિપલ ઑફિસ સુધીના મુખ્ય એક્ઝિટ ગેટ સુધીનો કબજો કરી લીધો. રસ્તાઓ અંધકારમય અને અવ્યવસ્થિત મૂડમાં હતા." ત્યાં ઘણું બધું હતું. ખુબ પથ્થરમારો થયો અને વચ્ચે-વચ્ચે આગચંપીની ઘટના પણ બની અને અવારનવાર ગોળીબારની ઘટનાઓ પણ બની. આદેશ એવો હતો કે, કોઈ પણ આગ ચંપીની ઘટનામાં પકડાય અથવા સૈનિકો પર ગંભીર હુમલો કરે તો તેને ગોળી મારવામા આવે.

અમદાવાદનો પ્રથમ પાક્કો રોડ હોવા છતાં તેનું જન્મ નામ ભાગ્યે જ લોકોને યાદ છે. અમદાવાદના નગરપાલિકાના અધિકારીઓ પણ અજાણ હતા કે, આઝાદી પૂર્વે અમદાવાદમાં ઓલિફન્ટ રોડ નામનો રોડ અસ્તિત્વમાં હતો.