ભારતમાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં HbA1c ટેસ્ટિંગ ખરેખર નિષ્ફ્ળ જાય છે?

જીવનશૈલી | દેશના અગ્રણી ડાયાબિટીસ (diabetes) નિષ્ણાતોએ 'ધ લેન્સેટ રિજનલ હેલ્થ: સાઉથ ઇસ્ટ એશિયા' નામના મેડિકલ જર્નલમાં જણાવ્યું છે કે ભારતીયોમાં ડાયાબિટીસનું નિદાન કરવા માટે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતો HbA1c ટેસ્ટ હંમેશા સચોટ ન પણ હોય. તેઓ દલીલ કરે છે કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં બ્લડ સુગરના સ્તરને સચોટ રીતે સમજવા માટે એકલા આ ટેસ્ટ પૂરતો નથી.

ડોક્ટરો કહે છે કે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું લેવલ અનેક પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવું જોઈએ, જેમ કે ઓરલ ગ્લુકોઝ ટોલરેંટ્સ, સેલ્ફ મોનીટરીંગ ટેસ્ટ અથવા સતત ગ્લુકોઝ મોનીટરીંગ. આ શોધ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ભારતમાં લગભગ 101 મિલિયન લોકો ડાયાબિટીસથી પીડાય છે. તેમાંથી મોટાભાગના હાલમાં HbA1c ટેસ્ટ પર આધાર રાખે છે.

ફોર્ટિસ સી-ડોક સેન્ટર ફોર ડાયાબિટીસના ચેરમેન અને આ પેપરના લેખકોમાંના એક ડૉ. અનૂપ મિશ્રાએ જણાવ્યું કે "ભારતમાં ડાયાબિટીસના વ્યાપ પર તાજેતરમાં ધ લેન્સેટમાં પ્રકાશિત થયેલા બીજા અભ્યાસમાં, વ્યાપની ગણતરી કરવા માટે HbA1c નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ આ સાચું ચિત્ર પ્રતિબિંબિત ન પણ કરી શકે. તેથી જ અમે આ ટેસ્ટના પડકારો વિશે લખવાનું નક્કી કર્યું હતું.''

HbA1c ટેસ્ટ શું છે? (What is the HbA1c test?) 

HbA1c અથવા ગ્લાયકેટેડ હિમોગ્લોબિન, છેલ્લા બે કે ત્રણ મહિનામાં સરેરાશ બ્લડ સુગર લેવલનું માપ છે. તે લોહીમાં ઓક્સિજન વહન કરતા પ્રોટીન, હિમોગ્લોબિન સાથે કેટલું ગ્લુકોઝ જોડાયેલું છે તે જોઈને ગણતરી કરવામાં આવે છે. HbA1c સ્તર 5.7 ટકાથી ઓછું હોય તો તેને સામાન્ય ગણવામાં આવે છે, 5.7 ટકાથી 6.4 ટકા વચ્ચેની કોઈપણ વસ્તુને પ્રીડાયાબિટીસ ગણવામાં આવે છે, અને 6.5 ટકાથી વધુ સ્તરને ડાયાબિટીસ ગણવામાં આવે છે.

1976માં બ્લડ સુગર લેવલ અને HbA1c વચ્ચેના સંબંધની શોધ થઈ ત્યારથી, આ ટેસ્ટ ડાયાબિટીસ નિયંત્રણનું મૂલ્યાંકન કરવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ બની ગયો છે. 2010 માં તેની ઉપવાસ ન કરવાની જરૂરિયાત, પરીક્ષણ પહેલાંની સ્થિરતા અને પરિણામોમાં ઓછી પરિવર્તનશીલતાને કારણે તેને ડાયગ્નોસ્ટિક ટૂલ તરીકે ભલામણ કરવામાં આવી હતી. 

સંશોધકો શા માટે કહે છે કે આ ખોટું છે?

રિસર્ચએ વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવામાં આવેલા બ્લડ સુગર લેવલની તુલના કરતા અભ્યાસોની સમીક્ષા કરી છે અને તેમાં તફાવત જોવા મળ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, દક્ષિણ ભારતમાં 1,120 લોકોના તાજેતરના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓરલ ગ્લુકોઝ ટોલરન્સ ટેસ્ટ (OGTT) HbA1c ટેસ્ટ (45.4%) કરતાં પ્રિડાયાબિટીસ (87.8%) ના વધુ કેસ શોધી શક્યો હતો. જોકે, પુણેમાં 116 યુવાન પુખ્ત વયના લોકોના બીજા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે HbA1c ટેસ્ટ (23.3%) માં OGTT (7.8%) કરતાં પ્રિડાયાબિટીસનો દર વધુ હતો.

તફાવતના કારણો

સંશોધકો કહે છે કે આ તફાવતો લાલ રક્તકણોના કદમાં ફેરફાર, તેમના જીવનકાળ અને ગ્લુકોઝ તેમની સાથે કેવી રીતે ચોંટી જાય છે તેના કારણે છે.  ડૉ. મિશ્રાએ જણાવ્યું કે "ઘણા પરિબળો HbA1c સ્તરને પ્રભાવિત કરે છે, જેમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ છે. આનો અર્થ એ છે કે હિમોગ્લોબિનને અસર કરતી કોઈપણ સ્થિતિ, જેમ કે એનિમિયા અથવા J6PD ની ઉણપ જેના કારણે રક્તકણો તૂટી જાય છે, તે HbA1c પરિણામોમાં ફેરફાર કરશે.''

લીલાવતી હોસ્પિટલના પ્રખ્યાત ડાયાબિટીસ નિષ્ણાત અને આ અભ્યાસના લેખકોમાંના એક ડૉ. શશાંક જોશીએ જણાવ્યું હતું કે "ભારતમાં એનિમિયાના ઊંચા દર, થેલેસેમિયા અને સિકલ સેલ એનિમિયા જેવા હિમોગ્લોબિન સંબંધિત આનુવંશિક રોગો અને મેલેરિયા જેવા રોગોને ધ્યાનમાં લેતા આ શોધ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, HbA1c ટેસ્ટ બ્લડ સુગરનું ચોક્કસ સ્તર બતાવી શકશે નહીં.''

પાલક અને બ્રોકલી ખાવાથી હૃદય રોગનું જોખમ ઘટે?

તેમણે સ્પષ્ટતા કરી કે "આનો અર્થ એ નથી કે આ પરીક્ષણમાં જ કંઈ ખોટું છે. તે પશ્ચિમી દેશોમાં અસરકારક છે જ્યાં વસ્તીમાં આવી વિવિધતા ઓછી છે. પરંતુ ભારત જેવા દેશમાં, જ્યાં આવી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સામાન્ય છે, આપણે સાવધ રહેવું પડશે.

શું કરી શકાય?

આ અભ્યાસ ગ્લુકોઝ લેવલ અને સેલ્ફ મોનીટરીંગ અથવા સતત ગ્લુકોઝ મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવાનું સૂચન કરે છે.

ડૉ. મિશ્રાએ જણાવ્યું કે "ડાયાબિટીસનું નિદાન કરવા માટે ઓરલ ગ્લુકોઝ ટોલરન્સ ટેસ્ટનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. લોકો તેમના બ્લડ સુગરના સ્તર પર નજર રાખવા માટે નિયમિતપણે તેમના બ્લડ સુગરના સ્તરની તપાસ કરી શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ અઠવાડિયામાં બે કે ત્રણ વખત તેમના બ્લડ સુગરની તપાસ કરે છે, તો આપણે સમજી શકીએ છીએ કે શરીરમાં સમય જતાં કયા ફેરફારો થઈ રહ્યા છે. તે કિસ્સામાં HbA1c પરીક્ષણની કોઈ જરૂર નથી.''