બંધુઆ મજૂરી નાબૂદી અધિનિયમના 50 વર્ષ પછી પણ ગુલામીની જંજીરોમાં જકડાયેલું ભારત, જાણો શું કહે છે કાયદા નિષ્ણાંત

બંધુઆ મજૂરી નાબૂદી કાયદો જે કાગળ પર મજબૂત છે, પણ હકીકત ઘણી વિપરીત છે. 9 ફેબ્રુઆરી, 1976 એ ભારતીય સમાજમાં સમાનતા માટે એક ઐતિહાસિક દિવસ હતો. આ દિવસે 'બંધુઆ મજૂરી પદ્ધતિ (નાબૂદી) અધિનિયમ' (BLSA) અમલમાં આવ્યો હતો. પરંતુ આજે પચાસ વર્ષ પછી પણ, ભારતનો એક મોટો વર્ગ આર્થિક બંધન અને માનવ સેવાના કાળા પડછાયા નીચે જીવી રહ્યો છે. સરકારી આંકડા મુજબ આટલા વર્ષોમાં માત્ર 3 લાખ લોકો જ પુનઃસ્થાપિત થયા છે, જે વાસ્તવિકતાનો એક નાનો અંશ માત્ર છે.

કેમ હજુ પણ જીવંત છે બંધુઆ મજૂરી?

ડૉ. ટીના કુરિયાકોસ જેકબ, જેઓ માનવ તસ્કરી અને મજૂર અધિકારોના નિષ્ણાત છે, તેઓ જણાવે છે કે આ સમસ્યા પાછળ અનેક માળખાગત કારણો જવાબદાર છે.

• અનૌપચારિક ક્ષેત્રનું વર્ચસ્વ: ભારતના 90% થી વધુ શ્રમિકો અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે, જ્યાં કોઈ લેખિત કરાર હોતા નથી. મૌખિક કરારો અને નબળા નિયમનનો ફાયદો ઉઠાવીને માલિકો મજૂરોનું શોષણ કરે છે.
• જાતિ આધારિત શોષણ: આંકડા દર્શાવે છે કે બંધુઆ મજૂરીમાંથી મુક્ત થયેલા 90% લોકો અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના છે. ગરીબી, નિરક્ષરતા અને રોજગારનો અભાવ તેમને વચેટિયાઓની જાળમાં ફસાવે છે.
• ઋણનું વિષચક્ર: બીમારી કે લગ્ન પ્રસંગે લીધેલી નાની લોન વ્યાજના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે, જેના કારણે આખી પેઢીઓ મફતમાં મજૂરી કરવા મજબૂર બને છે.

એક હૃદયદ્રાવક સત્ય: 15 વર્ષના કિશોરની કરુણ કથની

તાજેતરમાં બિહારના એક 15-16 વર્ષના કિશોરની કથની ચર્ચામાં આવી હતી. તે ડેરી ફાર્મમાં કામ કરવા લલચાયો હતો. દિવસ-રાત 35 પશુઓની સંભાળ રાખવાની મજૂરી અને અત્યાચાર સહન કર્યા બાદ જ્યારે તેણે ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તેને પકડીને માર મારવામાં આવ્યો.

અંતે, ઘાસ કાપવાના મશીનમાં અકસ્માતે તેનો હાથ કપાઈ ગયો. આજે તે કિશોર અપંગ છે અને ન્યાયની રાહ જોઈ રહ્યો છે. આ કિસ્સો સાબિત કરે છે કે આપણી ન્યાય પ્રણાલી કેટલી 'તુટેલી' છે.

શું 'ગીગ ઇકોનોમી' શોષણનું નવું મેદાન બનશે?

આજના ડિજિટલ યુગમાં 70 લાખથી વધુ યુવાનો ગીગ વર્કર્સ (જેમ કે ડિલિવરી બોય્ઝ, ફ્રીલાન્સર્સ) તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. 2030 સુધીમાં આ સંખ્યા 2.34 કરોડ થવાની ધારણા છે.

ડૉ. જેકબ ચેતવણી આપે છે કે જો યોગ્ય કાયદાકીય માળખું નહીં બને, તો કામના કલાકો, આરામનો અભાવ અને કંપનીઓ સાથેના જટિલ સંબંધો બંધુઆ મજૂરીના નવા સ્વરૂપ તરીકે ઉભરી શકે છે.

BNS અને 1976ના કાયદા વચ્ચેનો તફાવત

નવી ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 143 માનવ તસ્કરીને આવરી લે છે. ડૉ. જેકબ સમજાવે છે કે BLSA (1976) નો મુખ્ય હેતુ પીડિતોનું પુનઃસ્થાપન કરવાનો છે, જ્યારે BNS ગુનેગારોને સજા આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. બંને કાયદાઓ એકબીજાના પૂરક છે, પરંતુ અમલીકરણમાં 'સંવેદનશીલતા'નો અભાવ મોટી અડચણ છે.

બંધુઆ મજૂરીના કડવા તથ્યો

• નગણ્ય સજા: 2017 થી 2023 વચ્ચે 27 કેસોમાં 400 મજૂરોને મુક્ત કરાયા, પરંતુ માત્ર 2 કેસમાં જ સજા થઈ શકી.
• વળતરની જોગવાઈ: મુક્ત થયેલા બંધુઆ મજૂરને તાત્કાલિક ₹30,000ની સહાય અને બાદમાં ₹1 લાખથી ₹3 લાખ સુધીની આર્થિક મદદ મળવાપાત્ર છે.
• ઐતિહાસિક કેસો: એશિયાડ ગેમ્સ કેસ (1982) અને બંધુઆ મુક્તિ મોરચા (1984) જેવા સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓએ બંધુઆ મજૂરી વિરુદ્ધના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર (કલમ 21, 23, 24) તરીકે સ્થાપિત કર્યો છે.
• ઓળખ કાર્ડનો અભાવ: ઘણા મજૂરો પાસે આધાર કાર્ડ કે બેંક એકાઉન્ટ હોતા નથી, જેના કારણે સરકારી સહાય મેળવવી પણ તેમના માટે એક મોટો સંઘર્ષ બની જાય છે.

ન્યાયમાં વિલંબ કેમ?

કન્વિક્શન રેટ (સજાનો દર) ઓછો હોવા પાછળનું મુખ્ય કારણ સાક્ષીઓ અને પીડિતોને ડરાવવામાં આવે છે તે છે. ન્યાયી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતા 7 થી 8 વર્ષ લાગે છે, ત્યાં સુધી ગરીબ મજૂર પોતાની રોજગારી ગુમાવવાના ડરથી જુબાની આપી શકતો નથી.

ઉપરાંત, સરકારી અધિકારીઓમાં પણ "તેમને નોકરી તો મળી છે, શું વાંધો છે?" જેવી માનસિકતા જોવા મળે છે, જે ગુલામી અને રોજગારી વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકતા નથી.

મુક્તિની નવી આશા

ભારતે માત્ર નવા કાયદા બનાવવાની જરૂર નથી, પણ જે કાયદા છે તેનું સંવેદનશીલતાથી અમલીકરણ કરવાની જરૂર છે. ડૉ. જેકબ માને છે કે જો જિલ્લા વહીવટીતંત્ર, પોલીસ અને સામાજિક સંસ્થાઓ વચ્ચે યોગ્ય સંકલન હોય, તો જ ભારત ખરા અર્થમાં બંધુઆ મજૂરીથી મુક્ત થઈ શકશે.

Exclusive: સહયોગ પોર્ટલ સેન્સરશીપનું એક નવું હથિયાર બન્યું, WhatsApp ઉપર ચાલી સૌથી વધારે 'કાતર'

તમિલનાડુના તાજેતરના એક કિસ્સામાં, જ્યાં આંતરરાજ્ય સંકલન દ્વારા એક કિશોરને મુક્ત કરાવી શિક્ષણ અપાવવામાં આવ્યું, તે આ દિશામાં એક આશાનું કિરણ છે.

ડૉ. ટીના કુરિયાકોસ જેકબ વિશે જાણો

ડૉ. ટીના કુરિયાકોસ જેકબ કાયદામાં પીએચડી ધરાવે છે અને વિકાસ ક્ષેત્રના વ્યવસાયી છે, જેમને સરકાર અને નાગરિક સમાજ સંગઠનો બંને સાથે કામ કરવાનો 15 વર્ષથી વધુનો અનુભવ છે,

તેઓ અનૌપચારિક શ્રમ, સ્થળાંતર, બંધુઆ મજૂરી, માનવ તસ્કરી, જવાબદાર વ્યવસાય અને ટકાઉ વિકાસ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર સંશોધન અને નીતિગત કુશળતા લાવે છે. હાલમાં, તેઓ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર માઇગ્રેશન ડેવલપમેન્ટ (IIMAD) સાથે સલાહકાર અને સિનિયર રિસર્ચ ફેલો છે. 

આઝાદ ભારતમાં હજુ પણ એવા હજારો કેસ પેન્ડિંગ છે જે ન્યાયની રાહ જોઇ રહ્યા છે. કાયદા અંગેના લેખ અને લેટેસ્ટ માહિતી અહી જાણો.