ભારત: વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા? સાચું શું? નોમિનલ GDP, PPP અને વાસ્તવિકતાના વિશ્લેષણ દ્વારા સમજો

ભારતીય અર્થતંત્રના કદને લઈને તાજેતરમાં ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી છે. નીતિ આયોગના CEO BVR સુબ્રમણ્યમ દ્વારા થયેલા દાવા કે ભારતે જાપાનને પાછળ છોડીને વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાનું સ્થાન મેળવી લીધું છે, તેણે દેશભરમાં આત્મ-અભિનંદનની લહેર જગાવી છે. જોકે, આ દાવાને લઈને વિરોધભાસી પ્રતિક્રિયાઓ પણ જોવા મળી છે.

જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) ના ડેટાના આધારે જ ભારત હજુ પાંચમું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર હોવાના પ્રતિ-દાવાઓ પણ થયા છે. આ દલીલો વચ્ચે, એક ત્રીજો અને વધુ આશ્ચર્યજનક દાવો પણ છે કે ભારત ચોથું કે પાંચમું નહીં, પણ વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, અને આ સ્થિતિ તો વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહના નેતૃત્વ હેઠળના UPA સમયથી જ છે!

આ બધી મૂંઝવણ ક્યાંથી આવે છે અને કયો દાવો સાચો છે? આ પ્રશ્નોના ઊંડાણપૂર્વક જવાબો મેળવવા માટે, આપણે આર્થિક રેન્કિંગના અર્થશાસ્ત્ર અને તેના રાજકારણ બંને વિશે અહીં વિગતે સમજીએ.

આર્થિક રેન્કિંગનું અર્થશાસ્ત્ર: નોમિનલ GDP vs ખરીદ શક્તિ સમાનતા (PPP)

કોઈપણ દેશની અર્થવ્યવસ્થાના કદને માપવા માટે મુખ્યત્વે બે પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે: નોમિનલ જીડીપી (Nominal GDP) અને ખરીદ શક્તિ સમાનતા (Purchasing Power Parity - PPP) આધારિત GDP. મોટાભાગની ચર્ચાઓ આ બે પદ્ધતિઓ વચ્ચેના તફાવતને કારણે જ ઉદ્ભવે છે.

નોમિનલ જીડીપી (Nominal GDP):

નોમિનલ જીડીપી એટલે એક વર્ષમાં દેશની ભૌગોલિક સીમાઓની અંદર ઉત્પાદિત તમામ અંતિમ માલ અને સેવાઓના વર્તમાન બજાર મૂલ્યનો સરવાળો. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ દેશની કુલ આવક છે, જે પ્રવર્તમાન બજાર કિંમતો પર ગણવામાં આવે છે. જ્યારે જુદા જુદા દેશોના GDP ની સરખામણી કરવામાં આવે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે તેને યુએસ ડોલરમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે.

મુખ્ય સમસ્યાઓ:

વિનિમય દરની અસ્થિરતા: નોમિનલ જીડીપીની ગણતરી માટે દેશના ચલણને યુએસ ડોલરમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે વિનિમય દર નો ઉપયોગ થાય છે. જો ભારતીય રૂપિયો અમેરિકન ડોલર સામે નબળો પડે અને જાપાનીઝ યેન ડોલર સામે મજબૂત થાય, તો સંબંધિત સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે, ભલે ભારત અને જાપાનનો આંતરિક GDP એક યુનિટ પણ બદલાયો ન હોય.

ખરીદ શક્તિની અવગણના: નોમિનલ જીડીપી જીવન ખર્ચ ને ધ્યાનમાં લેતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, મુંબઈમાં 50,000 રૂપિયાનો પગાર અને પટનામાં 45,000 રૂપિયાનો પગાર સમાન નથી. પટનામાં 45,000 રૂપિયાની ખરીદ શક્તિ મુંબઈમાં 50,000 રૂપિયા કરતાં વધુ હોઈ શકે છે, કારણ કે ત્યાં જીવન ખર્ચ ઓછો છે.

તાજેતરના દાવા અને નોમિનલ GDP:

આ ચાર્ટ દર્શાવે છે કે કોવિડ રોગચાળા પછી તરત જ ભારતે નજીવી GDPની દ્રષ્ટિએ યુકેને કેવી રીતે પાછળ છોડી દીધું. આ સમયે જર્મની ચોથું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર હતું અને જાપાન ત્રીજું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર હતું.

આ ચાર્ટ આગળ દર્શાવે છે કે 2024ના અંત સુધીમાં, ભારત હજુ પણ જાપાન અને જર્મની બંનેથી પાછળ હતું. પરંતુ, એટલું જ મહત્વનું છે કે, IMFના અંદાજો દર્શાવે છે કે ભારત જાપાન અને જર્મનીને પાછળ છોડી દેશે તે ફક્ત સમયની વાત છે. નીતિ આયોગના CEOનો ચોથા નંબરનો દાવો કદાચ નજીકના ભવિષ્યના આ અંદાજો પર આધારિત હોઈ શકે છે, અથવા તો તાજેતરના ટૂંકા ગાળાના ડેટાના આધારે કરાયેલ હોઈ શકે છે.

ખરીદ શક્તિ સમાનતા (Purchasing Power Parity - PPP) આધારિત GDP:

PPP આધારિત GDP એ વધુ અર્થપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી છે, કારણ કે તે દેશો વચ્ચેના જીવન ખર્ચના તફાવતને ધ્યાનમાં લે છે. તે માપે છે કે એક દેશમાં ચોક્કસ રકમમાં કેટલી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ ખરીદી શકાય છે, અને પછી તેની બીજા દેશ સાથે સરખામણી કરે છે. આ માટે IMF ઇન્ટરનેશનલ કમ્પેરીઝન પ્રોગ્રામ (ICP) દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ PPP અંદાજોનો ઉપયોગ કરે છે.

ઉદાહરણ:

તમારા મિત્રનું પટનાથી પેરિસ જવાનું ઉદાહરણ અહીં બંધબેસે છે. કાગળ પર તેનો પેરિસનો પગાર (યુરોને રૂપિયામાં રૂપાંતરિત કરતા) તમારા દિલ્હીના પગાર કરતા વધુ લાગી શકે છે. પરંતુ તે ભારતમાં તેના મોબાઇલ ફોન, વાળ કપાવવા, દાંતની તપાસ અને ખાદ્ય પદાર્થો ખરીદવાનું પસંદ કરે છે, કારણ કે તેની ખરીદ શક્તિ ભારતમાં વધારે છે. એટલે કે, સમાન વસ્તુઓ અને સેવાઓ ભારતમાં પેરિસ કરતાં ઘણી સસ્તી છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભલે તેનો નોમિનલ પગાર (ડોલરમાં) વધુ હોય, તેની વાસ્તવિક ખરીદ શક્તિ (તે કેટલું ખરીદી શકે છે) કદાચ તમારા જેટલી કે ઓછી પણ હોઈ શકે છે.

ભારતની PPP સ્થિતિ :

અહીં જ સૌથી મોટો ખુલાસો થાય છે! આ ચાર્ટ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારતનો GDP (ઘાટી લીલી રેખા) બાકીના સમૂહથી અલગ થઈ રહ્યો છે. PPP-આધારિત GDP અંદાજો અનુસાર, ભારત 2009 માં ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર બન્યું હતું, જ્યારે તેણે વિચિત્ર રીતે જાપાનને પાછળ છોડ્યું હતું.

આ એક એવી હકીકત છે જે ઘણીવાર જાહેર ચર્ચાઓમાં અવગણવામાં આવે છે. આ ચાર્ટમાં એક વધુ સુસંગત વિરામ 2016 માં આવે છે, જ્યારે ચીન વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે અમેરિકાને પાછળ છોડી દે છે, જે વૈશ્વિક આર્થિક શક્તિના બદલાવને દર્શાવે છે.

આર્થિક રેન્કિંગનું રાજકારણ: શા માટે PPP ને અવગણવામાં આવે છે?

જો ભારત 2009 થી જ PPPની દ્રષ્ટિએ વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, તો પછી શા માટે આ હકીકતને વર્તમાન સરકાર દ્વારા છેલ્લા 11 વર્ષથી અવગણવામાં આવી રહી છે? અને શા માટે નોમિનલ જીડીપી પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે?

આનો જવાબ આર્થિક રેન્કિંગના રાજકારણમાં રહેલો છે.

નોમિનલ જીડીપીનો રાજકીય લાભ: નોમિનલ જીડીપીની દ્રષ્ટિએ ભારતની પ્રગતિ દર્શાવવી રાજકીય રીતે વધુ ફાયદાકારક છે. 2008ના વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટી પછી અમેરિકા અને ચીન સિવાય લગભગ તમામ પશ્ચિમી વિકસિત અર્થતંત્રો સ્થિર થઈ ગયા હતા. જાપાન જેવો દેશ તો 2025માં તેનો વાર્ષિક GDP 1995 – એટલે કે 30 વર્ષ પહેલાંના GDP કરતાં ઓછો રહેવાનો અંદાજ છે.

આવા સમયે, ભારતે નજીવી GDPમાં યુકે જેવા દેશોને પાછળ છોડી દીધા તે દર્શાવવું એ સરકારની આર્થિક નીતિઓની સફળતા તરીકે રજૂ કરી શકાય છે.

PPP મેટ્રિકનો રાજકીય લાભનો અભાવ: PPP મેટ્રિકનો ઉપયોગ કરવાથી વર્તમાન સરકારને કોઈ રાજકીય લાભ મળતો નથી, કારણ કે ભારતે UPA શાસનકાળ દરમિયાન જ 2009માં PPPની દ્રષ્ટિએ ત્રીજું સ્થાન મેળવી લીધું હતું. તેથી, આ હકીકતને ઉજાગર કરવાથી વર્તમાન સરકારને વિશેષ શ્રેય મળતો નથી.

આમ, રાજકીય કારણોસર, "નોમિનલ GDP" પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે, ભલે "PPP-આધારિત GDP" આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી માટે વધુ વાસ્તવિક અને અર્થપૂર્ણ માપદંડ હોય.

વાસ્તવિકતાનો અરીસો: માથાદીઠ જીડીપી

કુલ જીડીપીના આંકડા ભલે પ્રભાવશાળી લાગે, પરંતુ કોઈપણ દેશની વાસ્તવિક આર્થિક સુખાકારીનો સાચો ચિતાર માથાદીઠ જીડીપી (Per Capita GDP) આપે છે. આ કુલ જીડીપીને દેશની વસ્તી વડે ભાગીને મળે છે, જે સરેરાશ વ્યક્તિની આવક દર્શાવે છે.

આ ચાર્ટ માથાદીઠ નોમિનલ જીડીપીનું મેપિંગ કરે છે અને આંચકાજનક વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે:

2021 માં, ભારતનો કુલ નોમિનલ જીડીપી યુકે કરતા વધારે હતો, પરંતુ માથાદીઠ જીડીપીની દ્રષ્ટિએ, ભારતનો માથાદીઠ જીડીપી $2,250 હતો જ્યારે યુકેનો $46,115 હતો – જે ભારતના 20 ગણાથી પણ વધુ છે.

2025ના અંત સુધીમાં (જે સમયગાળા માટે સુબ્રમણ્યમે ભારત જાપાનથી આગળ નીકળી ગયું હોવાનો દાવો કર્યો હતો), યુકેનો માથાદીઠ જીડીપી $54,949 હશે, જ્યારે ભારતનો માથાદીઠ જીડીપી $2,879 સુધી વધ્યો હશે. આનો અર્થ એ થાય છે કે, ભારતના કુલ જીડીપીમાં ક્રમશઃ વૃદ્ધિ હોવા છતાં, યુકેમાં માથાદીઠ આવક 2021 અને 2025 વચ્ચે $8,000 (જે ભારતના વાસ્તવિક સરેરાશ જીડીપી કરતા ચાર ગણી છે) થી વધુ વધી, જ્યારે ભારતની માથાદીઠ આવક લગભગ $600 જ વધી.

બીજો એક આંકડો જે દ્રષ્ટિકોણ પૂરો પાડે છે તે એ છે કે ભારતીય ચલણમાં ભારતનો નોમિનલ માથાદીઠ જીડીપી વાર્ષિક આશરે ₹2.3 લાખ છે.

PPP આધારિત માથાદીઠ જીડીપીની દ્રષ્ટિએ પણ, ભારત વિશ્વ સરેરાશ કરતા ઘણું નીચે છે. જો વિશ્વ સરેરાશ 100 છે, તો PPP આધારિત માથાદીઠ જીડીપીની દ્રષ્ટિએ ભારત માત્ર 40% પર છે.

આ આંકડા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે, ભલે ભારત કુલ જીડીપીના આંકડામાં પ્રભાવશાળી પ્રગતિ કરી રહ્યું હોય, પરંતુ સરેરાશ ભારતીયની આવક હજુ પણ ઘણી ઓછી છે. આનો અર્થ એ છે કે, અર્થતંત્રનું કદ વધવાથી જનતાના જીવનધોરણમાં સીધો અને નોંધપાત્ર સુધારો થયો નથી.

Editor View: નકલી સમૃદ્ધિની નહીં, વાસ્તવિક પ્રગતિની જરૂર

ભારતીય અર્થતંત્રના કદ પર ચાલી રહેલી ચર્ચા, ભલે તે ચોથા, પાંચમા કે ત્રીજા નંબરની હોય, તે માત્ર આંકડાકીય અને રાજકીય મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રિત છે. જો ભારતીયો રાજકીય વિભાજનથી ઉપર ઉઠીને આ આંકડાઓને તટસ્થ દ્રષ્ટિએ જુએ, તો એ સ્પષ્ટ થઈ જશે કે ભારતીય અર્થતંત્રને "નકલી સમૃદ્ધિ" પહેલા હજુ ઘણો લાંબો રસ્તો કાપવાનો બાકી છે.

આ પણ વાંચો : ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રી એક્સપર્ટ્સ શું કહે છે

આપણી સરેરાશ આવક, જીવનધોરણ અને ખરીદ શક્તિમાં વાસ્તવિક સુધારો લાવવો એ જ સાચી પ્રગતિ છે. માત્ર કુલ જીડીપીના આંકડાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે, સરકારોએ એવી નીતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ જે દરેક ભારતીય નાગરિકના જીવનમાં ગુણાત્મક સુધારો લાવે. આર્થિક વિકાસ ત્યારે જ સાચા અર્થમાં સરાહનીય ગણાય, જ્યારે તેનો લાભ સમાજના દરેક વર્ગ સુધી પહોંચે અને સરેરાશ વ્યક્તિનું જીવનધોરણ સુધરે.