પીએમ નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું - 13.5 કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બન્યા મધ્યમવર્ગીય, જાણો કેવી રીતે થાય છે ગરીબની ગણતરી

ઉદિત મિશ્રા : સ્વતંત્રતા દિવસના ભાષણમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએનકહ્યું હતું કે તેમની સરકારના પહેલા પાંચ વર્ષ દરમિયાન 13.5 કરોડ ગરીબમાંથી ન્યૂ મિડિલ ક્લાસમાં સામેલ થયા છે. ત્યારે તેમણે કહ્યું કે ગરીબી ખતમ થાય છે ત્યારે મધ્યમ વર્ગની શક્તિ વધે છે. તેમણે કહ્યું હતું કે જો ગરીબોની ખરીદ ક્ષમતા વધે તો મધ્યમ વર્ગનો વેપાર પણ વધે છે. ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના એક અહેવાલ અનુસાર એવું લાગે છે કે વડા પ્રધાન દ્વારા જે 13.5 કરોડ લોકોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નીતિ આયોગની 17 જુલાઇએ પ્રકાશિત નેશનલ મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટના હવાલેથી કહેવામાં આવી છે. આ રિપોર્ટ સૌથી પહેલા 2021માં આવ્યો હતો.

2023ના સૂચકાંકમાં નેશનલ હેલ્થ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે (2019-21) ના ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ચોથા સર્વેક્ષણ (2015-16) અને પાંચમા સર્વેક્ષણ (2019-21) દરમિયાન મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટી થયેલા ફેરફારોને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. એનએચએફએસના ચોથા અને પાંચમા રિપોર્ટ દરમિયાન મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટીનો આંકડો 25 ટકાથી ઘટીને 15 ટકા થઈ ગયો છે. તે પ્રમાણે 13.5 કરોડ લોકો ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા હતા.

જાણો શું છે મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ

મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટી ત્રણ બાબતોને લઇને ચાલે છે. જેમાં આરોગ્ય, પોષણ, શિક્ષણ અને જીવનધોરણનો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ડેક્સને બનાવતા સમયે તે જ રીત અમલમાં લાવવામાં આવે છે જે ઓક્સફર્ડ પોવર્ટી એન્ડ હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇનિશિયેટિવ, યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ ગ્લોબલ મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટીને તૈયાર કરવામાં ઉપયોગ થાય છે.

આ પણ વાંચો - દિલ્હી પહોંચેલા નીતિશ કુમારની ના કોઇ સાથે વાત ના મુલાકાત, શું ઇન્ડિયા ગઠબંધનમાં તિરાડ પડી?

જોકે ભારતનો મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ વૈશ્વિક ઇન્ડેક્સથી અલગ હોય છે. ભારતમાં 12 વસ્તુઓનું અધ્યયન તેને બનાવતા સમયે કરવામાં આવે છે. જ્યારે ગ્લોબલ ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરતી વખતે 10 બાબતોનો અમલ કરવામાં આવે છે. ગ્લોબલ મલ્ટી ડાઇમેંશિયલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ 2023નો રિપોર્ટ કહે છે કે 2005-2015 દરમિયાન ભારતમાં 415 મિલિયન લોકો ગરીબોની યાદીમાંથી બહાર આવ્યા હતા. જેમાં ભારતમાં વસતા ગરીબોનું પ્રમાણ 16.4 ટકા છે, જ્યારે નીતિ આયોગ તેને 14.96 ટકા માને છે.

ભારતની ગરીબીના આંકડા 2011ના ડેટા પરથી લેવામાં આવ્યા છે

ખાસ વાત એ છે કે ભારતની ગરીબીના આંકડા 2011ના ડેટા પરથી લેવામાં આવ્યા છે.તેને અપડેટ કરવામાં આવ્યા નથી. કારણ કે વર્ષ 2017-18 દરમિયાનની વપરાશ ખર્ચના સર્વેને સરકારે નકારી કાઢ્યો હતો. આ મુજબ ગામડામાં રહેતા લોકોની ખરીદ ક્ષમતા ઘટી છે. એટલે કે ગરીબી વધી રહી છે. બીજી તરફ ભારતમાં મધ્યમ વર્ગની ગણતરી કરવાનો કોઈ સત્તાવાર રીત નથી. આવી સ્થિતિમાં તે કહેવું મુશ્કેલ છે કે ગરીબી રેખામાંથી કોણ બહાર આવ્યું અને કોણ નહીં?

પરંપરાગત રીતે ભારતમાં ગરીબીનો અંદાજ કેવી રીતે કાઢવામાં આવે છે?

દાદાભાઈ નવરોજીના 1901ના પુસ્તક 'પોવર્ટી ઍન્ડ અન-બ્રિટિશ રૂલ ઈન ઈન્ડિયા'ના સમયથી જ નાણાકીય પગલાંનો ઉપયોગ કરીને ગરીબીનો અંદાજ કાઢવામાં આવ્યો છે. વિચાર એ છે કે જીવનનિર્વાહનો આહાર (નવરોજીનો અભિગમ) ખાવા માટે અથવા ઓછામાં ઓછું જીવનધોરણ હાંસલ કરવા માટે જરૂરી માનવામાં આવતા નાણાંની રકમ પર પહોંચવું. આવક અંગેના ડેટા એકઠા કરવા મુશ્કેલ હોવાથી, ભારતે નિયમિત (પાંચ-વાર્ષિક) વપરાશ ખર્ચ સર્વેક્ષણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો (જે દર્શાવે છે કે લોકો વપરાશ પર કેટલો ખર્ચ કરે છે).

આ માહિતીના આધારે, ડી ટી લાકડાવાલા (1993), સુરેશ તેંડુલકર (2009) અને સી રંગરાજન (2014)ની આગેવાની હેઠળની કેટલીક નિષ્ણાત સમિતિઓએ "ગરીબી રેખા" અપનાવી હતી. આ રેખા વપરાશ ખર્ચનું સ્તર છે (રૂપિયામાં જણાવેલ છે) જે જેઓ ગરીબ છે તેમને જેઓ નથી તેમનાથી વિભાજિત કરે છે.

ભારતની ગરીબીના છેલ્લા સત્તાવાર આંકડા ૨૦૧૧ ના છે. આ ડેટાને અપડેટ કરવામાં આવ્યો નથી કારણ કે સરકારે 2011-2017ના વપરાશ ખર્ચના સર્વેને રદ કર્યો હતો. તે સર્વેક્ષણે ગ્રામીણ વપરાશમાં ઘટાડો દર્શાવ્યો હતો અને, જેમ કે, અસ્પષ્ટ ગરીબીમાં વધારા તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું.

કેટલાક અર્થશાસ્ત્રીઓએ થિંક ટેન્ક સેન્ટર ફોર મોનિટરિંગ ઇન્ડિયન ઇકોનોમી (સીએમઆઇઇ)ના એનએફએચએસ ડેટા અથવા ડેટાનો ઉપયોગ કરીને - વપરાશના ડેટાની ગેરહાજરીની આસપાસ કામ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે અને ગરીબીના અંદાજો પૂરા પાડ્યા છે. પરંતુ ડેટાની આસપાસની અનિશ્ચિતતા વ્યાપક ચર્ચાને નબળી પાડવાનું ચાલુ રાખે છે.

શું ગરીબીમાં ઘટાડાથી ભારતના મધ્યમ વર્ગમાં વધારો થાય છે?

ખાનગી સંશોધન સંસ્થાઓ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા ભારતના મધ્યમવર્ગના અંદાજો મધ્યમ વર્ગને આવકના સ્તરે મૂકે છે. જે ગરીબીમાંથી બહાર આવી રહેલા લોકો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઊંચા છે. ઉદાહરણ તરીકે, જુલાઈમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અહેવાલ 'ધ રાઇઝ ઑવ ઇન્ડિયાઝ મિડલ ક્લાસ'માં પીપલ રિસર્ચ ઑવ ઇન્ડિયાઝ કન્ઝ્યુમર ઈકોનોમી (પ્રાઈસ)એ સઘળાં કુટુંબોને ચાર ભાગમાં વહેંચી દીધાં હતાં : નિરાધાર, એસ્પાયરર્સ, મિડલ ક્લાસ અને રિચ. જે કુટુંબોને મધ્યમ વર્ગ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે તેમની વાર્ષિક આવક રૂ. 5 લાખથી રૂ. 30 લાખ (2020-21ના ભાવે) ની વચ્ચે હોય છે એમ અહેવાલમાં જણાવાયું છે.

Disclaimer :- આ આર્ટિકલ Indian Express પરથી અનુવાદિત છે. મૂળ આર્ટીકલ તમે અહીં વાંચી શકો છો