પી. ચિદમ્બરમની કૉલમ : અલગ-અલગ રાજ્યો, અલગ-અલગ રણનીતિ, મોદી દરેક મતવિસ્તારમાં પાર્ટીના ઉમેદવાર

પી. ચિદમ્બરમ : મિઝોરમ, છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને તેલંગાણા એમ પાંચ રાજ્યોમાં ચૂંટણી ચાલી રહી છે. આ રાજ્યોમાં 7 થી 30 નવેમ્બરની વચ્ચે મતદાન થવાનું છે. ભારતીય ચૂંટણીઓ વધુને વધુ રસપ્રદ બની રહી છે. સામાન્ય રીતે ચૂંટણીમાં પક્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ઉમેદવારો હોય છે; પક્ષ પાસે એક નેતા હોય છે જે ઝુંબેશનું નેતૃત્વ કરે છે અને પક્ષ કુલ બેઠકોમાંથી બહુમતી મેળવે છે (તેના પોતાના પર અથવા સમર્થક પક્ષો સાથે) સરકાર બનાવે છે. ભાજપે તેના અદમ્ય નેતા નરેન્દ્ર મોદીની મદદથી આ તમામ ધોરણોને તોડી પાડ્યા છે.

નિયમોનું પુનઃલેખન

નરેન્દ્ર મોદીએ ભાજપના નિયમો અને અમુક અંશે ચૂંટણીના નિયમોને નવેસરથી શોધી કાઢ્યા છે. તેમણે પોતાના પક્ષની અંદર પોતાની ઈચ્છાઓ એટલી હદે થોપી દીધી છે કે તમામ મતભેદો દબાઈ ગયા છે. તેમની સૂચના પર, ડઝનબંધ કેન્દ્રીય પ્રધાનો અને વર્તમાન સાંસદો અનિચ્છાએ, વિધાનસભાની ચૂંટણી લડી રહ્યા છે. રાજ્યોમાં ચાલી રહેલી વર્તમાન ચૂંટણીમાં મોદી દરેક મતવિસ્તારમાં તેમની પાર્ટીના ઉમેદવાર છે. તેમની પાર્ટીને તેમના નામ પર વોટ માંગવાની સૂચના આપવામાં આવી છે. મત માંગતી વખતે મોદી દાવો કરે છે કે તેમની પાર્ટીને આપવામાં આવેલ દરેક મતનો અર્થ તેમના માટે મત હશે અને તેમના હાથ મજબૂત કરશે.

ભાજપે કોઈ પણ ચૂંટણી-બાઉન્ડ રાજ્યમાં કોઈને તેના નેતા (અને સંભવિત મુખ્ય પ્રધાન) તરીકે પ્રોજેક્ટ કર્યા નથી. મધ્યપ્રદેશના વર્તમાન મુખ્યમંત્રી શિવરાજ ચૌહાણના કિસ્સામાં પણ નહીં. રાજસ્થાન અને છત્તીસગઢમાં પણ આવું જ છે, જ્યાં વસુંધરા રાજે અને રમણ સિંહ અનુક્રમે પાર્ટીના જાણીતા ચહેરા છે. મિઝોરમ અને તેલંગાણામાં ભાજપનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી.

કોંગ્રેસ અને અન્ય હરીફ પક્ષો પરંપરાગત રીતે ચાલી રહ્યા છે. તેઓએ મોટાભાગના મતવિસ્તારોમાં પોતાની આગવી ઓળખ સાથે ઉમેદવારો ઉભા રાખ્યા છે. છત્તીસગઢ અને રાજસ્થાનમાં વર્તમાન મુખ્યમંત્રીઓ કોંગ્રેસના ચૂંટણી પ્રચારનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છે. જ્યારે મધ્યપ્રદેશમાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રીએ કોંગ્રેસનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેલંગાણામાં મુખ્ય પ્રધાન ચંદ્રશેખર રાવ અને મિઝોરમમાં મુખ્ય પ્રધાન જોરામથાંગાએ પોતપોતાના પક્ષોના ચૂંટણી પ્રચારનું નેતૃત્વ કર્યું.

વિવિધ વાસ્તવિકતાઓ

મુખ્ય પક્ષોના પ્રચાર અભિયાન સાવ અલગ છે. વાસ્તવમાં ભાજપ કેન્દ્ર સરકારના કામો માટે મોદીને વિશ્વાસનો મત આપવાની વાત કરી રહી છે. જો રાજ્યમાં ભાજપની સરકાર બને તો તે ડબલ એન્જિનની સરકાર કહેવાશે, ભલે તેનો અર્થ કંઈક અલગ હોય. હિમાચલ પ્રદેશ અને કર્ણાટકની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં આ જટિલ તર્કને નકારી કાઢવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસ, BRS અને MNF રાજ્ય સરકારના વર્ક રેકોર્ડના આધારે વોટ માંગી રહ્યા છે. મોદી માટે આ બધું આવતા વર્ષે યોજાનારી સંસદીય ચૂંટણી માટેનું રિહર્સલ છે. કોંગ્રેસ અને અન્ય પક્ષો સંબંધિત રાજ્યોમાં વિજેતા બનવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે કારણ કે લોકસભાની ચૂંટણી નજીકમાં નથી.

છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન, મોદીએ લોકોને આપવામાં આવતી 'મફત સુવિધાઓ' પર ઘણી મજાક કરી છે. તેમણે આવી સવલતોને રેવાડી ગણાવી હતી, પરંતુ તેમની પાર્ટીએ પહેલા (છત્તીસગઢમાં 7 નવેમ્બરે) શરૂ થનારી વિધાનસભા ચૂંટણી માટે મેનિફેસ્ટો બહાર પાડ્યો હતો. આ મેનિફેસ્ટોમાં ચોક્કસ વિભાગો માટે રોકડ સહાય સહિતની ઘણી જોગવાઈઓ હતી. મોટી રેલીઓ યોજવામાં પણ મોદી સૌથી આગળ હતા. આ રેલીઓ ઉમેદવાર અથવા ઉમેદવારો દ્વારા ચૂંટણી ખર્ચને મર્યાદિત કરવાના નિયમોની અવગણના કરે છે.

દરેક મોટી રેલીમાં કરોડો રૂપિયા ખર્ચાયા હશે અને આટલા પૈસા કાયદાકીય માધ્યમથી મેળવ્યા હશે અને કોઈના ખાતામાં વ્યવસ્થિત રીતે જમા થયા હશે એ માનવું મુશ્કેલ છે. બેરોજગારી અને મોંઘવારી બે સર્વોચ્ચ ચિંતા છે. ભાજપે દાવો કર્યો છે કે કેન્દ્ર સરકારની નીતિઓ અને કાર્યક્રમોથી લાખો નોકરીઓનું સર્જન થયું છે. આ દાવાઓ બેરોજગારી ડેટા (અધિકૃત PLFS અને ખાનગી CMIE બંને) સામે શૂન્ય વિશ્વસનીયતા ધરાવે છે. ફુગાવાના કિસ્સામાં, જવાબદારી પરંપરાગત રીતે કેન્દ્ર સરકારના માથા પર રહે છે. ભાજપ આ બંને મુદ્દાઓ પર બચાવમાં છે અને મોદીએ તેમના ભાષણોમાં તેમના પર બોલવાનું કાળજીપૂર્વક ટાળ્યું છે. ગૃહમંત્રીએ જાતિ ગણતરીના મુદ્દે ભાજપના વિરોધને ઘણે અંશે નરમ પાડ્યા બાદ તેઓ જાતિ ગણતરીના મુદ્દાને પણ ટાળતા જોવા મળ્યા હતા. કોંગ્રેસે જાતિ ગણતરી, બેરોજગારી અને મોંઘવારીના મુદ્દાઓ પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે.

ગરીબ ગરીબ રહે છે

આ વિચિત્ર સંજોગોમાં ભાજપ પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીમાં નબળી સ્થિતિમાં છે. તે માત્ર ત્રણ રાજ્યો (છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાન)માં ગંભીર પડકાર ઉભો કરી રહ્યું છે અને ભાજપ વિરોધી મતોને વિભાજીત કરવા માટે કોઈ ત્રીજો પક્ષ નથી. જો આ ત્રણમાંથી બે રાજ્યોમાં ભાજપ હારશે તો તેના ખાતામાં એક જીત આવશે અને તેને હાર માનવામાં આવશે. પાંચેય રાજ્યોમાં કોંગ્રેસનો ગંભીર દાવ છે. મારા આંકલન મુજબ તેનું પ્રદર્શન ભાજપ કરતા સારું રહેશે.

ભાજપ હવે 'અચ્છે દિન'ની વાત નથી કરતું. હવે તે દાવો કરતું નથી કે તેણે એક વર્ષમાં બે કરોડ નોકરીઓ ઊભી કરી છે. સત્તાવાર PLFS સર્વેના ડેટાના પ્રકાશમાં, એવો દાવો કરી શકાય નહીં કે લોકોની આવકમાં સુધારો થયો છે. 2017-18 અને 2022-23 વચ્ચેના છ વર્ષ દરમિયાન ગરીબો ગરીબ રહ્યા. વિવિધ કેટેગરીના કામદારોની સરેરાશ માસિક કમાણીમાં ભાગ્યે જ વધારો થયો છે, પરંતુ કમાણીમાં આ વધારો વાર્ષિક સરેરાશ ગ્રાહક ફુગાવા દ્વારા સંપૂર્ણપણે નિષ્ક્રિય કરવામાં આવ્યો હતો, જે હંમેશા ચાર ટકાથી ઉપર રહે છે -

• શ્રેણી 2017-18 2022-23
• સ્વ-રોજગાર 12,318 13,347
  કામચલાઉ વેતન/શ્રમ 6,969 7,899
  નિયમિત વેતન/શ્રમ 19,450 20,039

અર્થવ્યવસ્થાની નબળી સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, મને લાગે છે કે પાંચ રાજ્યોની ચૂંટણીના પરિણામો ઘણા લોકોને આશ્ચર્યચકિત કરશે. આનાથી 2024માં યોજાનારી લોકસભાની ચૂંટણીને લઈને પણ રસપ્રદ પ્રશ્નો ઉભા થશે.