SBI Electoral Bonds: ચૂંટણી બોન્ડની કિંમત શું હોય છે? SBIના ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સંબંધિત દરેક પ્રશ્નના જવાબ

નૈના ગુપ્તા |SBI Electoral Bonds Price, funding, launch Date : ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ, SBI, સુપ્રીમ કોર્ટ ઑફ ઈન્ડિયા અને ચૂંટણી પંચ! આગામી લોકસભા ચૂંટણી 2024 પહેલા દેશભરમાં હાલમાં સમાચાર આ ચાર શબ્દોની આસપાસ ફરે છે. સૌપ્રથમ તો દેશની સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની બેંક સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ રાજકીય પક્ષો દ્વારા મેળવેલા ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ વિશે માહિતી આપવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. આ પછી, દેશની ટોચની કોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેના પર સુનાવણી દરમિયાન SBI ની આકરી ટીકા કરવામાં આવી હતી. કોર્ટે બે દિવસમાં ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ અંગે એફિડેવિટ દાખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. અને આજે એટલે કે 13 માર્ચ 2024 ના રોજ, SBI એ એફિડેવિટ ફાઇલ કરી દીધી છે.

હવે સવાલ એ છે કે, આ ચૂંટણી બોન્ડ શું છે? આજે અમે તમને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સાથે જોડાયેલા દરેક નાના-મોટા સવાલના જવાબ આપીશું, જે તમારા મનમાં છે. અમે તમને એ પણ જણાવીશું કે બોન્ડની કિંમત શું છે.

2017 માં ચૂંટણી બોન્ડ લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ્સ દ્વારા, કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા કોર્પોરેટ કંપની તેમની ઓળખ છતી કર્યા વિના, કોઈપણ રાજકીય પક્ષને અમર્યાદિત નાણાંનું દાન કરી શકે છે. ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમ હેઠળ, દાતા દ્વારા SBI પાસેથી ફિક્સ ડિનોમિનેશનમાં ચૂંટણી બોન્ડ ખરીદી શકે છે અને રાજકીય પક્ષને આપી શકે છે. અને પછી તે પક્ષ આ બોન્ડને રોકડ રકમમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે. આ બોન્ડની સૌથી ખાસ વાત એ છે કે, લાભ લેનાર રાજકીય પક્ષે કોઈપણ સંસ્થા કે વ્યક્તિનું નામ કે દાન આપનારનું નામ જાહેર કરવાની જરૂર નથી હોતી. ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) ને પણ નહીં.

તમને જણાવી દઈએ કે, 15 ફેબ્રુઆરી 2024 ના રોજ આપવામાં આવેલા ઐતિહાસિક નિર્ણયમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વિવાદિત ચૂંટણી બોન્ડને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યા હતા. મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડીવાય ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની પાંચ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે ચુકાદો આપ્યો હતો કે, નાણાકીય દાનના બદલામાં કોઈપણ રાજકીય પક્ષને હંમેશા ઉપકાર કરવામાં આવ્યો હોય તેવી સંભાવના બની રહે છે.

દાતાની ઓળખ ગુપ્ત રહે છે

ઈલેક્ટોરલ બોન્ડની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે, તેમાં દાન આપનારની ઓળખ છતી થતી નથી. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા આ બોન્ડ ખરીદે છે, ત્યારે રાજકીય ભંડોળ પ્રક્રિયા કોઈપણ પૂર્વગ્રહ અથવા પ્રભાવથી મુક્ત છે, તેની ખાતરી કરવા માટે તેમની ઓળખ ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે. ખાસ વાત એ છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા આ બોન્ડ ગમે તેટલી વાર ખરીદી શકે છે.

ચૂંટણી બોન્ડ ક્યારે શરૂ થયા?

ભારતમાં ચૂંટણી બોન્ડ ફાઇનાન્સ એક્ટ હેઠળ 2017 માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. સરકારે દાવો કર્યો હતો કે, બેંકિંગ ચેનલો દ્વારા આ બોન્ડ્સમાંથી દાનની રજૂઆત રાજકીય ભંડોળમાં પારદર્શિતાને પ્રોત્સાહન આપશે. જો કે, ટીકાકારોએ આવા ભંડોળના સ્ત્રોત અંગે પારદર્શિતાના અભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

કયા પક્ષો ચૂંટણી બોન્ડ દ્વારા ભંડોળ મેળવી શકે છે?

4 નવેમ્બર 2023 ના રોજ એક અધિકૃત નિવેદન અનુસાર, 'ફક્ત રાજકીય પક્ષો, જે લોકોના પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 (1951 નો 43) ની કલમ 29A હેઠળ નોંધાયેલા છે અને છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણીઓ અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં ઓછામાં ઓછા 1 ટકા મત મેળવે છે, તેઓને ચૂંટણી બોન્ડ હેઠળ ભંડોળ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.

ચૂંટણી બોન્ડ મેળવતા રાજકીય પક્ષોને ભંડોળ કેવી રીતે મળે છે?

ચૂંટણી બોન્ડ મેળવનાર કોઈપણ પક્ષે અધિકૃત બેંક સાથેના બેંક ખાતા દ્વારા મર્યાદિત સમયની અંદર ઈલેક્ટોરલ બોન્ડને એનકેશ કરવાના રહેશે. જો દાન પ્રાપ્ત થયાના 15 દિવસની અંદર રકમ રોકડ કરવામાં ન આવે તો, આ ફંડ પ્રધાનમંત્રી રાહત ફંડમાં જમા કરવામાં આવે છે.

ચૂંટણી બોન્ડ કિંમત શ્રેણી

વિવિધ સંપ્રદાયોમાં ચૂંટણી બોન્ડ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની કિંમત 1000 થી 1 કરોડ રૂપિયાની વચ્ચે છે. આ રૂ. 1000, 10000, એક લાખ, દસ લાખ અને એક કરોડના મૂલ્યોમાં ઉપલબ્ધ હતા.

ચૂંટણી બોન્ડ ક્યારે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ હતા?

સરકારે અધિકૃત બેંકોની પસંદગીની શાખાઓમાંથી આ બોન્ડ ખરીદવા માટે ખાસ સમયગાળાની જાહેરાત કરી હતી. આ બોન્ડ વર્ષમાં ચાર વખત જાન્યુઆરી, એપ્રિલ, જુલાઈ અને ઓક્ટોબર એટલે કે દર વર્ષે 10 દિવસ માટે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા હતા. આ સિવાય સામાન્ય ચૂંટણીના વર્ષમાં 30 વધારાના દિવસો પણ આપવામાં આવ્યા હતા.

વેલિડીટી

સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે, ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ એક્સપાયરી ડેટ સાથે આવે છે. આ બોન્ડની વેલિડીટી માત્ર 15 દિવસની છે.

પારદર્શિતા અંગે ચિંતા

રાજકીય ભંડોળમાં પારદર્શિતાને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી સરકારે ચૂંટણી બોન્ડ રજૂ કર્યા હતા. પરંતુ ટીકાકારોએ દલીલ કરી હતી કે, દાતાઓની ઓળખ જાહેર ન કરવી એ લોકશાહી પ્રક્રિયા માટે ખતરો છે. તેમણે કહ્યું કે, પૈસા ક્યાંથી આવી રહ્યા છે, તે ન જાણવાથી ભ્રષ્ટાચાર અને અયોગ્ય પ્રભાવની શક્યતા વધી જાય છે.

રાજકીય ભંડોળની પદ્ધતિ બદલી

ચૂંટણી બોન્ડની રજૂઆત સાથે, રાજકીય પક્ષોની દાન સ્વીકારવાની રીત નોંધપાત્ર રીતે બદલાઈ ગઈ. બોન્ડના આગમનથી નાણાં આપવાનું કાનૂની માધ્યમ પૂરું પાડવામાં આવ્યું અને વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ માટે તેમની ઓળખ છતી કર્યા વિના, રાજકીય પક્ષોને દાન આપવાની પસંદગીની પદ્ધતિ બની.

આ પણ વાંચો - SBI ના એફિડેવિટમાં મોટા ખુલાસા: ખરીદવામાં આવ્યા 22,217 ચૂંટણી બોન્ડ, 22,030 વટાવવામાં આવ્યા

ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમ હેઠળ ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ બેરર સાથે પ્રોમિસરી નોટના રૂપમાં જાહેર કરવામાં આવે છે. એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (એડીઆર) અનુસાર, વાહક તે હોય છે, જેના પર લેણદાર અને દેણદારના નામનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી અને કોઈ માલિકી રેકોર્ડ કરાતી નથી. અને જેની પાસે આ વાહક છે, તે માલિક માનવામાં આવે છે.