Explained: ખામેનેઈ બાદ નવા ધ્રુવીકરણના એંધાણ, ભારત માટે બદલાઈ રહ્યું છે રણનીતિક પરિદ્રશ્ય

US-Israel-Iran War Explained: ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા બાદ વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક જોડાણો વધુને વધુ અનિશ્ચિત બની રહ્યા છે, અને વિશ્વ ઊર્જા કટોકટીની સંભાવના વિશે ચિંતિત છે. આ પરિસ્થિતિઓમાં ભારત માટે વ્યૂહાત્મક પરિદૃશ્ય ઝડપથી વિકસિત થઈ રહ્યું છે.

આગામી દિવસોમાં તેહરાનમાં જે બનશે તેના ભારત માટે દૂરગામી પરિણામો આવશે. ભારતે મધ્ય એશિયામાં તેની રાજદ્વારી સ્થિતિને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવી પડશે. આગામી અઠવાડિયામાં રાજકીય સીમાઓ ફરીથી ગોઠવાઈ શકે છે. તેલના ભાવ ફરીથી ગોઠવાઈ શકે છે, અને નવા વૈશ્વિક ધ્રુવીકરણ ઉભરી શકે છે.

મુખ્ય પ્રશ્નો

ઈરાન પર યુએસ અને ઇઝરાયલી સંયુક્ત હુમલો તેહરાનમાં શાસન પરિવર્તનના ઉદ્દેશ્ય સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેનો ઉદ્દેશ્ય 1979ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ દ્વારા આકાર લેનારા શાસનને બદલવાનો હતો. તે ક્રાંતિએ ધાર્મિક રાજકારણનું એક નવું મોડેલ બનાવ્યું, સત્તાના પ્રાદેશિક સંતુલનને બદલ્યું, વૈશ્વિક ઊર્જા પ્રવાહને ઉથલાવી દીધો અને મહાસત્તા સંબંધોના માળખાને બદલી નાખ્યું.

ભારત માટે 1979ની ક્રાંતિ અને અફઘાનિસ્તાનમાં સોવિયેત યુનિયનના હસ્તક્ષેપે પ્રાદેશિક રાજકીય, આર્થિક, ઊર્જા અને સુરક્ષા પરિદૃશ્યને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખ્યું. 

હવે જ્યારે ઇસ્લામિક રિપબ્લિકનું ભવિષ્ય સંતુલનમાં લટકતું હોય છે, ત્યારે નવી દિલ્હીએ તેની વ્યૂહાત્મક ગણતરીઓમાં સંભવિત પરિણામોને ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.

રાજકીય દિશાનો પ્રશ્ન

ઈરાનમાં દાયકાઓથી શાસન પ્રત્યે અસંતોષ ચાલી રહ્યો છે. સદીના પ્રારંભથી, ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં થયેલા વિશાળ પ્રદર્શનો સહિત, લગભગ દર પાંચ વર્ષે ઈરાનમાં મોટા વિરોધ પ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યા છે. દરેક બળવો કચડી નાખવામાં આવ્યો હતો.

જોકે, આ ઇતિહાસનો અર્થ એ નથી કે શાસનના વિરોધીઓ હવે રસ્તાઓ પર ઉતરી શકે છે અને સત્તા કબજે કરી શકે છે. આગામી તબક્કામાં ઇસ્લામિક રિપબ્લિકના સમર્થકોનું એકત્રીકરણ જોવા મળી શકે છે, જ્યારે તેના વિરોધીઓ પરિવર્તનશીલ ફેરફારો માટે દબાણ કરશે.

ભારત માટે એક તક

ઈરાન પાસે વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા હાઇડ્રોકાર્બન ભંડાર છે, અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વધતા સંઘર્ષ પહેલાથી જ તેલના ભાવમાં વધારો કરી રહ્યો છે. 

જો તેહરાનમાં એક નવી સરકાર ઉભરી આવે છે જે વિશ્વ સાથે ઓછી સંઘર્ષાત્મક હોય, તો પ્રતિબંધો હટાવવાથી ઈરાની તેલ વૈશ્વિક બજારોમાં પાછું આવી શકે છે. આનાથી ઊર્જાના ભાવ ઘટી શકે છે.

મધ્ય પૂર્વમાં વિશ્વસનીયતાના પ્રશ્નો

ભૂતકાળમાં, ઈરાનમાં ઘણા ધાર્મિક અને રાજકીય વ્યક્તિઓએ દેવશાહી શાસનનો વિરોધ કર્યો હતો, પરંતુ ખામેનીએ તમામ પડકારોને દબાવી દીધા અને સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું.

ઈરાનમાં ઇસ્લામિક ક્રાંતિ માત્ર એક રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ કરતાં વધુ હતી; તેનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં તેની ક્રાંતિકારી ઇસ્લામિક વિચારધારા ફેલાવવાનો હતો.

તેહરાને પેલેસ્ટિનિયન મુદ્દાને અન્ય આરબ દેશો કરતાં વધુ આક્રમક રીતે આગળ ધપાવીને અને ઇઝરાયલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના કટ્ટરપંથી હરીફ તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરીને કાયમી ક્રાંતિ જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

રશિયા અને ચીન માટે ફટકો

1979 પહેલા, ઈરાન સાઉદી અરેબિયા સાથે મધ્ય પૂર્વમાં વોશિંગ્ટનના સૌથી નજીકના સાથીઓમાંનો એક હતો. જો ઇસ્લામિક રિપબ્લિકને ઉથલાવી દેવામાં આવે અને ત્યારબાદની સરકાર યુએસ અને ઇઝરાયલ સાથે વધુ નજીકથી જોડાય, તો પ્રદેશની ભૂરાજનીતિમાં ભારે પરિવર્તન આવશે.

તેહરાનનું ભાગ્ય મધ્ય પૂર્વની બહાર વ્યાપક સુપરપાવર સ્પર્ધાને આકાર આપશે. ઈરાન હવે આર્થિક, વ્યૂહાત્મક અને સંસ્થાકીય રીતે રશિયા અને ચીન માટે એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બની ગયું છે. 

ઈરાન બ્રિક્સ પ્લસનો ભાગ બન્યો અને શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશનમાં જોડાયો, પશ્ચિમી પ્રભાવનો સામનો કરતા યુરેશિયન માળખામાં મજબૂત રીતે પોતાને સ્થાપિત કર્યો.

ભારતે નવા ઉભરતા કલાકારો માટે રાજકીય પરિદૃશ્યમાં નેવિગેટ કરતી વખતે તેની વૈકલ્પિક યોજના પર પણ વિચાર કરવાની જરૂર પડશે. ભારતે તેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોનું ધ્યાન રાખવાની જરૂર પડશે. વર્તમાન ઉથલપાથલનો સામનો કરવા માટે દિલ્હીની રાજદ્વારી ક્ષમતાઓની કસોટી કરવામાં આવશે.

-કે.સી. સિંહ, ઈરાનમાં ભૂતપૂર્વ ભારતીય રાજદૂત

ઊર્જા પુરવઠા શૃંખલામાં કોઈપણ વિક્ષેપ દેશના અર્થતંત્ર માટે વિનાશક રહેશે, ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે ભારતને રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આનાથી ભારત રાજદ્વારી અને આર્થિક મુશ્કેલી અને અનિશ્ચિતતામાં મુકાયું છે.

-આર. સ્વામિનાથન, ભૂતપૂર્વ રાજદૂત

આ પણ વાંચોઃ- આકાશમાં મિસાઇલો, આંખોમાં ડર, ફોન પર નજર: યુદ્ધ વચ્ચે ગલ્ફ દેશોમાં ફસાયેલા 1 કરોડ પ્રવાસી ભારતીયો ઘરે પાછા ફરવાની રાહમાં

ભારત પર અસર

લગભગ 9 મિલિયન ભારતીય ડાયસ્પોરા ગલ્ફ અને મધ્ય પૂર્વ ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલા છે. છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં, જેમ જેમ ભારતીય સમુદાય આ દેશોમાં વિકસ્યો છે, તેમની સલામતી અને સુખાકારી ભારતના ડાયસ્પોરા ડિપ્લોમસીનો પાયો રહ્યો છે. કેરળ, ઉત્તર પ્રદેશ, બંગાળ, બિહાર અને ઓડિશાના ઘણા પરિવારોમાં, આ કામદારો એકમાત્ર કમાનારા છે, અને આ કામદારો ભારતમાં સૌથી વધુ પૈસા મોકલે છે.

ભારતના ત્રીજા ભાગથી વધુ પૈસા મધ્ય પૂર્વ અને ખાડી દેશોમાંથી આવે છે. બીજી અસર ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા પર ફટકો છે, જે લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ માટે સંવેદનશીલ બની શકે છે - કારણ કે ભારતની લગભગ 60 ટકા ઉર્જા આયાત આ પ્રદેશમાંથી આવે છે, જેમાં આશરે 50 ટકા તેલ આયાત અને 70 ટકા LNG આયાતનો સમાવેશ થાય છે.