શિક્ષણ ક્ષેત્રે AI ક્રાંતિ કે જોખમ? સ્કૂલોમાં ChatGPT અને Google Gemini નો વધતો ક્રેઝ બાળકોના ભવિષ્ય માટે કેટલો સુરક્ષિત?

શિક્ષણ ક્ષેત્રે AI (AI in Education): અત્યારે સમગ્ર વિશ્વમાં શિક્ષણ પ્રણાલીમાં એક મોટું પરિવર્તન આવી રહ્યું છે. Microsoft, OpenAI, Google અને Elon Musk ની XAI જેવી મોટી ટેક કંપનીઓ હવે શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં AI ટૂલ્સ પહોંચાડવા માટે સરકારો સાથે મોટા કરાર કરી રહી છે. પરંતુ અહીં સવાલ એ છે કે શું આ બાળકોના ભવિષ્ય માટે સુરક્ષિત છે? 

દુનિયાભરમાં AI નો વ્યાપ: કોણ ક્યાં પહોંચ્યું?

યૂએઈ (UAE): Microsoft એ UAE માં વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને AI ટૂલ્સ અને તાલીમ આપવાની જાહેરાત કરી છે.

કઝાકિસ્તાન (Kazakhstan): અહીંની શાળાઓમાં શિક્ષકો માટે ChatGPT Edu સેવા પૂરી પાડવામાં આવશે.

અલ સાલ્વાડોર (El Salvador): એલોન મસ્કની કંપની xAI એ અહીંના વિદ્યાર્થીઓ માટે 'Grok' ચેટબોટ આધારિત ટ્યુટરિંગ સિસ્ટમ વિકસાવવાનો પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો છે.

ભારત અને થાઇલેન્ડ (India & Thailand): OpenAI એ ભારતમાં સરકારી શાળાઓમાં ChatGPT ઉપલબ્ધ કરાવવાનું વચન આપ્યું છે, જ્યારે થાઈલેન્ડમાં Microsoft દ્વારા શિક્ષકોને તાલીમ આપવામાં આવશે.

શિક્ષણ ક્ષેત્રે AI ફાયદા કે નુકસાન? નિષ્ણાતોની ચિંતા

ટેક લીડર્સનું કહેવું છે કે AI ટૂલ્સ શિક્ષકોનો સમય બચાવશે, ક્વિઝ બનાવવામાં મદદ કરશે અને વિદ્યાર્થીઓને "AI-ડ્રિવન" ઇકોનોમી માટે તૈયાર કરશે. પરંતુ બીજી તરફ, કેટલીક ચોંકાવનારી બાબતો પણ સામે આવી છે:

• વિચારવાની શક્તિમાં ઘટાડો: Microsoft અને Carnegie Mellon University ના અભ્યાસ મુજબ, AI ચેટબોટ્સ વિદ્યાર્થીઓની Critical Thinking (નિર્ણાયક વિચારસરણી) ને ઘટાડી શકે છે.
• ખોટી માહિતી (Misinformation): AI ઘણીવાર ખૂબ જ આત્મવિશ્વાસ સાથે ખોટી માહિતી રજૂ કરે છે.
• ચોરી (Cheating): શિક્ષકો અત્યારે વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી AI-આધારિત ચોરીથી પરેશાન છે.

ભૂતકાળની ભૂલોમાંથી શીખ: UNICEF ની ચેતવણી

UNICEF ના ડિજિટલ પોલિસી સ્પેશિયાલિસ્ટ સ્ટીવન વોસ્લૂએ ચેતવણી આપી છે કે, અગાઉ "One Laptop per Child" પ્રોગ્રામ ફ્લોપ રહ્યો હતો અને તેનાથી શિક્ષણમાં કોઈ મોટો સુધારો થયો નહોતો. AI ના કિસ્સામાં પણ જો યોગ્ય માર્ગદર્શન નહીં હોય, તો વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની પોતાની સ્કીલ્સ ઓછી થઈ શકે છે.

એસ્ટોનિયા અને આઇસલેન્ડનો નવો અભિગમ

એસ્ટોનિયાએ "AI Leap" પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો છે, જ્યાં AI વિદ્યાર્થીઓને સીધા જવાબ આપવાને બદલે વળતા પ્રશ્નો પૂછે છે, જેથી તેમની વિચારવાની ક્ષમતા વધે. બીજી તરફ, આઇસલેન્ડમાં માત્ર શિક્ષકો જ AI નો ઉપયોગ કરે છે અને એ પણ માત્ર લેસન પ્લાનિંગ માટે. વિદ્યાર્થીઓને અત્યારે તેનાથી દૂર રાખવામાં આવ્યા છે જેથી તેમની માનસિક શક્તિ જળવાઈ રહે.

શિક્ષણ ક્ષેત્રે AI વિશે જાણવા જેવા FAQ

શું AI બાળકો માટે જોખમી છે? 

જો તેનો ઉપયોગ યોગ્ય માર્ગદર્શન વગર કરવામાં આવે, તો તે બાળકોની સર્જનાત્મકતા અને વિચારવાની શક્તિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

શાળાઓમાં કયા AI ટૂલ્સ સૌથી વધુ વપરાય છે? 

હાલમાં ChatGPT (OpenAI), Gemini (Google), અને Copilot (Microsoft) સૌથી વધુ લોકપ્રિય છે.

શું AI શિક્ષકોની જગ્યા લઈ લેશે? 

ના, નિષ્ણાતો માને છે કે AI માત્ર એક મદદગાર ટૂલ છે, તે શિક્ષકની માનવીય સંવેદના અને સમજણની જગ્યા ક્યારેય લઈ શકશે નહીં.

શિક્ષણને બોરિંગને બદલે ગેમિફાઇડ બનાવે

આઇસલેન્ડના રેકજાવિકની એક હાઈસ્કૂલમાં બિઝનેસ ભણાવતા ટીના આર્નરડોટિરે 'Claude' AI નો ઉપયોગ કરીને એક ગેમ બનાવી. આ ગેમ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ જાણી શકે છે કે તેઓ સેલ્સ, માર્કેટિંગ કે મેનેજમેન્ટ - કયા ક્ષેત્ર માટે વધુ લાયક છે. આવી પ્રવૃત્તિઓ શિક્ષણને બોરિંગને બદલે ગેમિફાઇડ (Gamified) બનાવે છે.

માત્ર AI વાપરવું પૂરતું નથી, પણ સમજવું જરૂરી

એસ્ટોનિયાના 'AI Leap' ફાઉન્ડેશનના સીઈઓ ઇવો વિસાક કહે છે કે વિદ્યાર્થીઓમાં 'AI સાક્ષરતા' હોવી જરૂરી છે. તેનો અર્થ એ કે વિદ્યાર્થીઓને ખબર હોવી જોઈએ કે AI ક્યારે મદદરૂપ છે અને ક્યારે તે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓ AI પર 'બ્લાઈન્ડ ટ્રસ્ટ' (આંધળો વિશ્વાસ) ન કરે તે જોવું આજના સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.

AI 'ભૂલો' અને 'ભ્રામકતા' (Hallucination) નો ભય

AI ઘણીવાર એવા જવાબો આપે છે જે સાંભળવામાં સાચા લાગે પણ હકીકતમાં ખોટા હોય છે. AI ભ્રામકતા (Hallucination) ખતરનાક છે. જો વિદ્યાર્થીઓ ગણિતના દાખલા કે વિજ્ઞાનના પ્રયોગો માટે સીધા AI પર નિર્ભર રહેશે, તો પાયાનું જ્ઞાન મેળવવામાં પાછળ રહી જશે. આ જ કારણ છે કે આઇસલેન્ડમાં વિદ્યાર્થીઓને અત્યારે ચેટબોટ્સથી દૂર રાખવામાં આવ્યા છે."

ભવિષ્યની આગાહી

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી 5 to 10 years માં AI પાઠ્યપુસ્તકોનું સ્થાન લઈ શકે છે, પરંતુ એક જીવંત શિક્ષકની હૂંફ અને નૈતિક મૂલ્યોનું શિક્ષણ ક્યારેય મશીન આપી શકશે નહીં.

વાલીઓ અને શિક્ષકો માટે 'પ્રો ટિપ'

જો તમે શિક્ષક કે વાલી છો, તો બાળકને AI નો ઉપયોગ 'જવાબ શોધવા' માટે નહીં, પણ 'પ્રશ્ન પૂછવાની રીત' શીખવવા માટે કરવા દો. તેને કહો કે AI જે જવાબ આપે તેને અન્ય પુસ્તકો કે સોર્સ સાથે ફેક્ટ-ચેક કરે.