India China Relations: કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા 5 વર્ષ બાદ ફરી શરૂ થશે, ભારત ચીન સંબંધ સુધારવાની પહેલ

Kailash Mansarovar Yatra 2025: ભારત અને ચીન સંબંધોને સામાન્ય બનાવવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. આનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા છે. તે પાંચ વર્ષ પછી જૂનમાં ફરી શરૂ થશે. 2020માં સરહદ પર તણાવ બાદ ભારતે ભારત ચીનના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. નવી દિલ્હીએ શનિવારે જાહેરાત કરી હતી કે તે આ વર્ષે જૂનથી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ કરશે.

કૈલાશ માનસરવોર યાત્રા પાંચ વર્ષ બાદ ફરી શરૂ કરવી એ સરહદ પરના અવરોધ પછી સર્જાયેલી વિશ્વાસના અભાવને ફરીથી જીવંત કરવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. વર્ષ 2020માં લદ્દાખની ગલવાન ખીણમાં ચીન અને ભારતીય સૈના વચ્ચે અથડામણમાં 20 ભારતીય સૈનિકો માર્યા ગયા હતા.

પૂર્વી લદ્દાખમાં પીછેહઠની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ આ પહેલું પગલું છે, જ્યાં ભારત-ચીન સરહદ પર હજુ પણ 50,000 થી 60,000 સૈનિકો તૈનાત છે.

કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા આ વર્ષે નવેમ્બરમાં સંબંધોને સામાન્ય બનાવવા માટે વાતચીત શરૂ થયા બાદથી જ ભારતની ઇચ્છા યાદીમાં ટોપ પર છે.

શનિવારે વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે, વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા આયોજિત કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા જૂનથી ઓગસ્ટ 2025 દરમિયાન યોજાશે. મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષે, 50 મુસાફરો અને 50 મુસાફરો ધરાવતી 10 બેચ અનુક્રમે 5 બેચ ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાંથી લિપુલેખ પાસને પાર કરીને અને સિક્કિમ રાજ્યમાંથી નાથુ લા પાસને પાર કરીને અનુક્રમે મુસાફરી કરવાની છે.

મંત્રાલયે કહ્યું kmy.gov.in અરજીઓ સ્વીકારવા માટે વેબસાઇટ ખુલ્લી મૂકવામાં આવી છે. અરજદારોમાંથી નિષ્પક્ષ, કોમ્પ્યુટર જનરેટેડ પસંદગી પ્રક્રિયા દ્વારા મુસાફરોની પસંદગી કરવામાં આવશે.

તે જોતાં છેલ્લા પાંચ વર્ષથી આ માર્ગ નાગરિકો માટે યોગ્ય ન હતો. તે ધ્યાનમાં લેતા આ યાત્રાનું આયોજન કરવું એક પડકાર હશે. ચીનના તિબેટ સ્વાયત્ત ક્ષેત્રમાં કૈલાશ પર્વત અને સરોવર માનસરોવરની યાત્રા માત્ર હિન્દુઓ માટે જ નહીં પરંતુ જૈનો અને બૌદ્ધો માટે પણ ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે.

કોવિડ -19 મહામારીને કારણે કૈલાશ માનસરવોર યાત્રા 2020માં સ્થગિત કરવામાં આવી હતી અને બાદમાં પૂર્વી લદ્દાખમાં વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (એલએસી) પર બંને પક્ષો વચ્ચે સૈન્ય અવરોધને કારણે મુલતવી રાખવામાં આવી હતી. જાન્યુઆરીમાં વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિશ્રીની ચીન મુલાકાત બાદ આ મુલાકાત માટેની વાટાઘાટોએ વેગ પકડ્યો હતો, જ્યાં બંને દેશો તેને ફરીશરૂ કરવા સૈદ્ધાંતિક રીતે સંમત થયા હતા.

કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ કરવા પર પ્રથમ સત્તાવાર ચર્ચા ત્યારે થઈ જ્યારે નવેમ્બર 2024 માં બ્રાઝિલના રિયો ડી જાનેરોમાં જી 20 લીડર્સ સમિટ દરમિયાન વિદેશ પ્રધાન એસ જયશંકરે ચીનના વિદેશ પ્રધાન વાંગ યી સાથે મુલાકાત કરી હતી. ડિસેમ્બરમાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના સ્ટેટ કાઉન્સિલર અને વિદેશ પ્રધાન વાંગ યી વચ્ચે બેઇજિંગમાં વિશેષ પ્રતિનિધિઓની બેઠકમાં આ મુદ્દે ફરી ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા જૂનમાં શરૂ થવાની છે ત્યારે હવે ઇચ્છા-સૂચિના બાકીના મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે, જેમાં સરહદ પારની નદીઓ પર ડેટા શેરિંગ, સીધી ફ્લાઇટ્સ, વિઝામાં સરળતા અને બંને દેશો વચ્ચે મીડિયા અને થિંક ટેન્કના વિનિમયનો સમાવેશ થાય છે.

કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા

માનસરોવર તળાવ, જે સ્થાનિક રીતે માપમ યુમ્ત્સો તરીકે ઓળખાય છે, તે તિબેટ સ્વાયત્ત પ્રદેશ (ટીએઆર) ના નાગરી પ્રાંતમાં કૈલાશ પર્વત નજીક એક ઉંચાઇ પર આવેલું તાજા પાણીનું તળાવ છે.

4,600 મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલું આ તળાવ અને તેની બાજુમાં આવેલા 6,638 મીટર ઊંચા પર્વત, જેને હિન્દુઓ ભગવાન શિવનું નિવાસસ્થાન માને છે, તે હિંદુ, બૌદ્ધ, જૈન ધર્મ અને તિબેટીયન બોન ધર્મમાં પવિત્ર છે. દર વર્ષે સેંકડો યાત્રાળુઓ આ પ્રદેશની કઠિન યાત્રા કરે છે; તેઓ સામાન્ય રીતે માનસરોવર તળાવ સુધી ટ્રેક કરે છે અને પછી નજીકના કૈલાસ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે.

વર્ષ 2020માં યાત્રા બંધ કરવામાં આવી ત્યાં સુધી વિદેશ મંત્રાલયે જ દર વર્ષે જૂનથી સપ્ટેમ્બર મહિનાની વચ્ચે ભારતીયો માટે યાત્રાનું આયોજન કર્યું હતું. આ મુસાફરીમાં સામાન્ય રીતે 23 થી 25 દિવસનો સમય લાગતો હતો અને તબીબી અને શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત એવા કોઈ પણ ભારતીય પાસપોર્ટ ધરાવતા કોઈ પણ વ્યક્તિ (મુસાફરી પહેલાં તમામ મુસાફરોની પૂરેપૂરી ચકાસણી કરવામાં આવી હતી) અને 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરની અને 70 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે તે ખુલ્લી હતી.

કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટે નોંધણી દર વર્ષે એપ્રિલ મે મહિનામાં શરૂ થાય છે, ત્યારબાદ મર્યાદિત સંખ્યામાં સ્લોટ ભરવા માટે લોટરી ખેંચવામાં આવે છે. મુસાફરીની કુલ કિંમત 2 લાખ રૂપિયાથી વધુ છે

ભારતથી માનસરોવર તળાવ પહોંચવા માટેના બે મુખ્ય માર્ગો છે

લિપુલેખ પાસ રૂટ: લિપુલેખ પાસ ઉત્તરાખંડ અને તિબેટ સરહદ પર નેપાળ સાથેના ત્રિકોણીય જંક્શન નજીક 5,115 મીટરની ઉંચાઇ પર સ્થિત છે. તે ભારતીય ઉપખંડ અને તિબેટીયન ઉચ્ચપ્રદેશ વચ્ચેનો પ્રાચીન માર્ગ છે, જ્યાં વેપારીઓ અને યાત્રાળુઓ અવારનવાર આવતા હોય છે.

લિપુલેખ પાસ માર્ગ એ ભારતથી માનસરોવરનો સૌથી સીધો માર્ગ છે. સીધી રેખામાં તળાવ સરહદથી લગભગ 50 કિમી દૂર છે, પરંતુ ભૂપ્રદેશ આ પ્રવાસને ખૂબ જ પડકારજનક બનાવે છે. હાલમાં, આ ટ્રેકમાં લગભગ 200 કિ.મી.ની મુશ્કેલ ચઢાણનો સમાવેશ થાય છે. 2020 પહેલા, તે 1981 થી કાર્યરત હતું.

નાથુ લા પાસ માર્ગ: નાથુ લા પાસ સિક્કિમ અને તિબેટ વચ્ચેની સરહદ પર 4,310 મીટરની ઉંચાઇ પર સ્થિત છે. તે આ ક્ષેત્રના બે પર્વતીય ઘાટોમાંથી એક છે - બીજો જેલેપ લા છે - જે પ્રાચીન સમયથી સિક્કિમ અને તિબેટને જોડે છે.

નાથુ લાથી માનસરોવરનો માર્ગ અંતરની દ્રષ્ટિએ ઘણો લાંબો છે. જે લગભગ 1500 કિલોમીટર છે. પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે મોટરેબલ છે, જેનો અર્થ એ છે કે યાત્રાળુઓ કોઈ પણ ચઢાણ વિના તળાવ સુધી પહોંચી શકે છે. (કૈલાસ પર્વતની પરિક્રમા કરવા માટે તેમને માત્ર 35-40 કિલોમીટરનું અંતર કાપવું પડશે). આ રૂટ 2015માં ખોલવામાં આવ્યો હતો.

ભારત તરફથી કુમાઉ મંડલ વિકાસ નિગમ દ્વારા લિપુલેખ રૂટ પર અને સિક્કિમ ટૂરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન દ્વારા નાથુ લા રૂટ પર લોજિસ્ટિક્સની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. સરહદની બીજી બાજુ, ટીએઆરના અધિકારીઓએ રહેવાની અને લોજિસ્ટિક્સની વ્યવસ્થા કરી હતી.

જો કે, વિદેશ મંત્રાલયના પોર્ટલ પર રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા દરમિયાન રૂટની પ્રાથમિકતા જણાવી શકાતી હતી, પરંતુ રૂટ કમ્પ્યુટર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવતા હતા. અને એક વખત માર્ગ નક્કી થઈ જાય પછી માર્ગ બદલવો મુશ્કેલ બની જતો હતો.

નેપાળ માર્ગ: બે સત્તાવાર માર્ગો પર કોઈ ખાનગી ઓપરેટર કાર્યરત નથી. જો કે, નેપાળમાંથી પસાર થતો ત્રીજો માર્ગ છે, જેના પર ખાનગી કંપનીઓ કામ કરે છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે, આ માર્ગ 2023 થી ભારતીયો માટે સુલભ છે, જ્યારે ચીને નેપાળ સાથેની તેની સરહદ ફરીથી ખોલી હતી. પરંતુ વિઝા અને પરમિટની જરૂરિયાતને કારણે ઊંચા ખર્ચ તેમજ ચીન દ્વારા લાદવામાં આવેલી ફીનો અર્થ એ થયો કે બહુ ઓછા લોકોએ આ વિકલ્પનો લાભ લીધો છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં, કેટલીક એરલાઇન્સ નેપાળગંજ, નેપાળથી ચાર્ટર્ડ ફ્લાઇટ્સનું સંચાલન કરી રહી છે, જેમાં યાત્રાળુઓ કૈલાશ પર્વતના હવાઈ દૃશ્યો જોઈ શકે છે. ભારત લિપુલેખ નજીક ધારચુલામાં કૈલાશ પર્વતના દર્શન માટે એક સ્થળ પણ વિકસાવી રહ્યું છે, જે પવિત્ર શિખરને પ્રત્યક્ષ રીતે જોવાની સુવિધા આપશે.