Manmohan Singh Death: અર્થશાસ્ત્રી, આરબીઆઈ ગવર્નર, નાણામંત્રી, વડાપ્રધાન.. દરેક ભૂમિકામાં મનમોહન સિંહ હતા પરફેક્ટ

Manmohan Singh Role in Indian Economy: પૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ એવા રાજકારણી હતા જેઓ બહુ ઓછું બોલવા માટે જાણીતા હતા. તેમની નમ્રતા અને શાલીનતાથી બધા પ્રભાવિત થયા. મનમોહન સિંહ ક્યારેય વધારે બોલ્યા નથી. 2016 માં જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેમણે દેશના ટોચના હોદ્દા પર હોવા છતાં કોઈ સંસ્મરણો કેમ નથી લખ્યા, તો તેમનો જવાબ હતો - "સત્ય દુઃખ પહોંચાડે છે અને હું કોઈને નુકસાન પહોંચાડવા માંગતો નથી."

મનમોહન સિંહને તેમના જીવન વિશે બોલવા માટે જો કોઈ મળી શકે તો તે તેમની પુત્રી દમન સિંહ હતી. દમન સિંહે પોતાના પુસ્તક ‘સ્ટ્રિકલી પર્સનલઃ મનમોહન એન્ડ ગુરશરણ’માં પોતાના માતા-પિતા વિશે લખ્યું હતું. મનમોહન સિંહે વડાપ્રધાન તરીકે 10 વર્ષ બાદ પોતાની છેલ્લી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં કહ્યું હતું કે કદાચ ઈતિહાસ તેમના માટે મીડિયા કરતાં વધુ દયાળુ હશે.

મનમોહન સિંહે દેશમાં થઈ રહેલા ફેરફારોને નજીકથી નિહાળ્યા હતા. કથળતી અર્થવ્યવસ્થા, લાયસન્સ રાજનો યુગ, ઉદ્યોગો અને ઉદ્યમીઓનું દબાણ અને પછી સ્થિર અર્થતંત્રને સુધારવા માટે પગલાં લેવાયા. સિંહે સુખમોય ચક્રવર્તી સમિતિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા અને પછી નાણાં મંત્રાલયમાં રહીને ઘણા સુધારા કર્યા.

એક સમયે તેમના સાથીદારો સાથેના તમામ મતભેદો હોવા છતાં જ્યારે ઘણા લોકો તેમની આર્થિક સુધારણાની પદ્ધતિઓ સાથે સહમત ન હતા, આવા લોકો પણ માનતા હતા કે તે એક પ્રામાણિક માણસ છે.

મનમોહન સિંહ અને ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન પીવી નરસિમ્હા રાવ 1990ના દાયકામાં બદલાતી વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ વિશે સતર્ક હતા. મનમોહન સિંહ જિનીવામાં દક્ષિણ કમિશનમાંથી પાછા ફર્યા હતા જ્યારે રાવ, વિદેશ પ્રધાન તરીકે, સોવિયેત યુનિયન અને પૂર્વીય યુરોપમાં ઉથલપાથલને સમજતા હતા. નીતિ નિર્માતાને રાજકારણી એટલે કે નાણામંત્રી બનાવનાર મનમોહન સિંહ જાણતા હતા કે ભારતમાં સમય ઓછો છે.

બજેટ દરમિયાન "વિક્ટર હ્યુગો" ક્ષણનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો

1991ના બજેટમાં મનમોહન સિંહે "વિક્ટર હ્યુગો" ક્ષણનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે, “જેનો સમય આવી ગયો હોય તેવા વિચારને દુનિયાની કોઈ શક્તિ રોકી શકે નહીં. આર્થિક શક્તિ તરીકે ભારતનો ઉદભવ એક એવો વિચાર છે.” જુલાઈ 2016માં ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં મનમોહન સિંહે કહ્યું હતું કે, “મુશ્કેલીના સમયમાં અમે કામ કરીએ છીએ. તે પછી અમે જૂની પરિસ્થિતિમાં પાછા ફરીએ છીએ.”

જ્યારે પ્રણવ મુખર્જી નાણામંત્રી હતા ત્યારે મનમોહન સિંહને આરબીઆઈના ગવર્નર તરીકે રહેવા માટે મનાવવાનું સરળ નહોતું કારણ કે તે સમયે વિદેશી બેંક - બીસીસીઆઈના લાઇસન્સ અંગે વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. બાદમાં આ બેંક બંધ કરી દેવામાં આવી હતી.

• પૂર્વ વડાપ્રધાન ડો. મનમોહન સિંહને લગતા અન્ય સમાચારો વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો

મનમોહન સિંહ તેમના વડાપ્રધાન તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન ઘણા પ્રભાવશાળી અર્થશાસ્ત્રીઓને સાથે લાવવામાં સફળ રહ્યા. તેમાં રઘુરામ રાજનનું નામ પણ છે. મનમોહન સિંહે રઘુરામ રાજનને તેમના સલાહકાર તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા. તેમણે આર્થિક સુધારાની સમીક્ષા માટે જગદીશ ભગવતી અને ટીએન શ્રીનિવાસનને પણ સરકારમાં સામેલ કર્યા. કદાચ આ પહેલા કોઈ સરકારે આવું કર્યું ન હતું.

2008માં જ્યારે વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટી આવી ત્યારે મનમોહન સિંહ અમેરિકા સાથેના પરમાણુ કરાર અને ભારતની સ્થાનિક કટોકટીને કારણે દેશમાં ટીકાઓનો સામનો કરી રહ્યા હતા. તે સમયે પણ વિશ્વભરના ઘણા નેતાઓએ તેમની પાસેથી સલાહ લીધી હતી. આમાં મોટા ભાગના નેતાઓ એવા હતા જેમને સમૃદ્ધ દેશોના G8 ક્લબમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. મનમોહન સિંઘ, એક ચતુર અર્થશાસ્ત્રી, સેન્ટ્રલ બેંકના ગવર્નર, નાણાપ્રધાન અને છેવટે, વડા પ્રધાન, ચોક્કસપણે આટલી બધી ભૂમિકાઓનું જગલ કરવું કોઈના માટે સરળ નહીં હોય.