Semiconductor in India : સેમિકન્ડક્ટરનું હબ કેમ બનવા માંગે છે ભારત? કેટલું મોટું છે માર્કેટ? આંકડા જાણી બધુ સમજી જશો

કુલદીપ સિંહ |ભારતમાં સેમિકન્ડક્ટર માર્કેટ : સેમિકન્ડક્ટર ની દિશામાં ભારત ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બુધવારે 1.25 લાખ કરોડ રૂપિયાના ત્રણ સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સનો શિલાન્યાસ કર્યો હતો. ગયા મહિને આ પ્રોજેક્ટ્સને મોદી કેબિનેટે મંજૂરી આપી હતી. આમાંથી બે પ્લાન્ટ ગુજરાતના સાણંદ અને ધોલેરામાં ખોલવામાં આવશે. સાથે જ આસામના મોરીગાંવમાં પ્લાન્ટ એક ખોલવામાં આવશે. સેમિકન્ડક્ટર માટે ભારત હજી પણ અન્ય દેશો પર નિર્ભર હતું. દર વર્ષે ભારત સેમિકન્ડક્ટર ની આયાત પાછળ અબજો રૂપિયાનો ખર્ચ કરે છે. સેમિકન્ડક્ટર ભારત માટે કેમ આટલા મહત્વના છે અને અહીં પ્લાન્ટ લગાવવાથી દેશને કેવી રીતે ફાયદો થશે, તે સમજીએ વિસ્તારથી.

સેમિકન્ડક્ટર્સ શું છે?

સેમિકન્ડક્ટર્સને સિલિકોન ચિપ્સ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તે કોઈપણ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉત્પાદકનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેના વગર કોઇ ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રોડક્ટ બનાવી શકાતી નથી. તેનો ઉપયોગ એલઈડી બલ્બથી લઈને મિસાઈલ અને કારથી લઈને મોબાઈલ અને લેપટોપ સુધી થાય છે. આ ચિપ ઇલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓની મેમરીને ઓપરેટ કરવાનું કામ કરે છે. સેમિકન્ડક્ટરનો ઉપયોગ સ્માર્ટ વોચ, મોબાઇલ, ટીવી, લેપટોપ, ડ્રોન, એવિએશન સેક્ટરથી લઇને ઓટોમોબાઇલ સેક્ટરમાં થાય છે.

વિશ્વમાં સેમિકન્ડક્ટર્સ માટે સૌથી મોટો સપ્લાયર દેશ કોણ છે?

વિશ્વમાં સેમિકન્ડક્ટરનો સૌથી મોટો સપ્લાયર દેશ તાઇવાન, ચીન અને અમેરિકા છે. દક્ષિણ કોરિયા પણ આ દિશામાં ઝડપથી આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જેમાં ચીન પ્રોસેસર ચિપ્સ અને સેમિકન્ડક્ટર્સનો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે. કોરોના મહામારી દરમિયાન જ્યારે ચીનમાં ચિપ્સનું ઉત્પાદન બંધ થયું તો તેની અસર ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વ પર જોવા મળી. યુ.એસ.એ હ્યુઆવેઇ જેવી ઘણી ચીની કંપનીઓ માટે અમેરિકન સેમિકન્ડક્ટર્સનો પુરવઠો બંધ કરી દીધો હતો.

સેમિકન્ડક્ટર બનાવવું કેમ મુશ્કેલ છે?

સેમિકન્ડક્ટર બનાવવું એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. નાના સેમિકન્ડક્ટર અથવા ચિપ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં 400-500 સ્ટેપ્સ હોય છે. જો આમાંથી એક પગલું પણ ખોટું થાય તો કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન થઇ શકે છે. તેને બનાવવા માટે જરૂરી ધાતુ અને અન્ય વસ્તુઓ ફક્ત થોડા દેશો પાસે જ છે. સાથે જ તેની ડિઝાઇનની ટેકનોલોજી પણ પસંદગીના દેશો પાસે છે. રશિયા પેલેડિયમનો સૌથી મોટો સપ્લાયર છે, જે સેમીકન્ડક્ટર માઇક્રોચિપ્સ બનાવવા માટે વપરાતુ ધાતુ છે. ભારતની વાત કરીએ તો, ભારતીય એન્જિનિયર્સ દુનિયાભરની તમામ મોટી આઈટી અને ચિપ બનાવતી કંપનીઓમાં કામ કરે છે. આ એન્જિનિયર્સ આ કંપનીઓ માટે ચિપ્સ ડિઝાઇન કરે છે.

સેમિકન્ડક્ટર બનાવવાનો એક પડકાર એ છે કે, ઘણી કંપનીઓએ ઘણી તકનીકીઓને તેમની પોતાની રીતે પેટન્ટ કરી છે. આ કંપનીઓ અન્ય કંપનીઓ પાસેથી ચિપ્સ બનાવે છે. ચિપ મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરમાં ત્રણ પ્રકારની કંપનીઓ છે. આમાંની કેટલીક કંપનીઓ ચિપ્સ બનાવે છે. કેટલાક ચિપ્સ બનાવવા માટે જરૂરી મશીનો અને સામગ્રી પ્રદાન કરે છે અને કેટલીક કંપનીઓ સંશોધન અને ડિઝાઇન કરે છે. ચિપ્સ બનાવતી કંપનીઓને ફેબ્સ કહેવામાં આવે છે. હાલ ભારતમાં રિસર્ચ અને ડિઝાઇનને લગતી કંપનીઓ પહેલેથી જ હાજર છે. ભારત હવે ઉત્પાદન સંબંધિત કંપનીઓ પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. ચિપ ડિઝાઇનિંગ, એસેમ્બલિંગ, ટેસ્ટિંગ, પેકેજિંગ અને માર્કિંગ સમગ્ર ચિપ સપ્લાય ચેઇનની આવકમાં 50 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. આવી સ્થિતિમાં, ભારતનું ધ્યાન આ ક્ષેત્ર પર છે.

સેમિકન્ડક્ટરનું માર્કેટ કેટલુ મોટુ છે?

ભારતની વાત કરીએ તો સેમિકન્ડક્ટરની માંગ લગભગ 24 અરબ ડોલર છે. 2025 સુધીમાં આ ડિમાન્ડ વધીને 100 અબજ ડોલર થઈ જશે. 2030 સુધીમાં આ આંકડો 110 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી જશે. ભારત હાલમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ગેજેટ્સ માટે આયાત પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર છે. પેટ્રોલ અને સોના બાદ દેશમાં સૌથી વધુ આયાત ઈલેક્ટ્રોનિક્સ છે. તેમાંથી લગભગ 27 ટકા આયાત માત્ર સેમિકન્ડક્ટરથી જ થાય છે. દુનિયા માટે ચિપ બિઝનેસ કેટલો મોટો છે, તેનો અંદાજ આના પરથી લગાવી શકાય છે, 2025 સુધીમાં ભારત આ મિશન પાછળ 10 અબજ ડોલર ખર્ચ કરી રહ્યું છે. આ સાથે જ અમેરિકા આગામી બે વર્ષમાં 208 અબજ ડોલરનું રોકાણ કરશે અને ચીન તેના પર લગભગ 1.4 ટ્રિલિયન ડોલરનું રોકાણ કરશે.

સેમીકન્ડક્ટર્સનું હબ બનવા માટે ભારતે અત્યાર સુધીમાં શું કર્યું છે?

ભારતમાં કોરોના મહામારી દરમિયાન ઓટોમોબાઇલ સેક્ટરમાં સેમીકન્ડક્ટરની અછતના કારણે ઉત્પાદન ધીમું પડ્યા બાદ જ આ દિશામાં કામ શરૂ થયું હતું. આ પછી, ભારત અને અમેરિકાએ ભારત-યુએસ 5 મા વાણિજ્યિક સંવાદ 2023 દરમિયાન સેમિકન્ડક્ટર સપ્લાય ચેઇન સ્થાપિત કરવા માટે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ભારતમાં સેમીકન્ડક્ટર બનાવવા માટે વિશ્વભરના ચિપ ઉત્પાદકો સાથે વાતચીત શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ કંપનીઓને ભારતમાં રોકાણ આકર્ષવા માટે પ્રોત્સાહનો પણ આપવામાં આવી રહ્યા છે. ભારતે હાલ 10 અબજ ડોલરનું પ્રોત્સાહન આપવાની જાહેરાત કરી છે.

આ પણ વાંચો - શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ કરવું સસ્તુ થયું, એનએસઈ એ ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ ઘટાડ્યા

ભારતમાં સેમિકન્ડક્ટરના ત્રણ પ્લાન્ટ ખોલાશે

સીજી પાવર એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સોલ્યુશન્સ લિમિટેડ (સીજી પાવર) ગુજરાતના સાણંદમાં તેનો સેમીકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ ખોલશે. તે 2024 ના અંત સુધીમાં સેમીકન્ડક્ટરનું ઉત્પાદન શરૂ કરશે. આ પ્રોજેક્ટ પાછળ 7500 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. આ સાથે જ ટાટા ઈલેક્ટ્રોનિક્સ પ્રાઈવેટ લિમિટેડ (ટીઈપીએલ) ધોલેરા સેમીકન્ડક્ટરના ફેબ્રિકેશન પ્લાન્ટને ખોલશે. ડિસેમ્બર 2026 સુધીમાં શરૂ થનારી આ યોજના પર 91 હજાર કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત આસામના મોરીગાંવમાં પ્લાન્ટ બનાવવામાં આવી રહ્યો છે, જેની કિંમત 27 હજાર કરોડ છે.