'જણ ગણ મન' ની જેમ બનશે 'વંદે માતરમ' ના નિમય? પ્રોટોકોલ અંગે મંથન કરી રહી છે મોદી સરકાર

Vande Mataram Protocol: સંસદના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન વંદે માતરમના મુદ્દા પર ચર્ચા થઈ હતી, જે સરકારની ગંભીરતા દર્શાવે છે. હવે, સમાચાર આવ્યા છે કે આ મહિનાની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રગીત અને વંદે માતરમ ગાવા માટે લાગુ પડતા પ્રોટોકોલની ચર્ચા કરવા માટે એક ઉચ્ચ સ્તરીય સરકારી બેઠક યોજાઈ હતી.

બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી દ્વારા લખાયેલ વંદે માતરમ, સ્વદેશી ચળવળ (1905-08) દરમિયાન એક પ્રેરણાદાયક ગીત તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સાથે ઊંડે સુધી જોડાયેલું હતું. 

બંધારણ સભાએ આ ગીતને રાષ્ટ્રગીત જેટલું જ માન આપ્યું હોવા છતાં, હાલમાં રાષ્ટ્રગીત ગાવા અથવા વાંચવા માટે કોઈ ફરજિયાત શિષ્ટાચાર, શારીરિક મુદ્રાઓ અથવા કાનૂની આવશ્યકતાઓ નથી.

ભાજપ અગાઉની સરકારોને દોષ આપે છે

મોદી સરકાર હવે ગીતની પ્રતિષ્ઠા વધારવાના પ્રયાસો પર ચર્ચા કરી રહી છે. શાસક ભાજપનો આરોપ છે કે કોંગ્રેસે તુષ્ટિકરણની રાજનીતિ દ્વારા અને 1937ના સત્ર દરમિયાન ગીતમાંથી કેટલાક મહત્વપૂર્ણ શ્લોકો દૂર કરીને ગીતની પ્રતિષ્ઠાને નબળી પાડી હતી. 

આ પગલું કેન્દ્ર સરકારે વંદે માતરમની એક વર્ષ લાંબી ઉજવણી શરૂ કરી હોવાથી લેવામાં આવ્યું છે. પહેલો તબક્કો નવેમ્બરમાં પૂર્ણ થયો, બીજો આ મહિને, ત્રીજો ઓગસ્ટ 2026 માં અને ચોથો નવેમ્બર 2026 માં યોજાશે.

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દ્વારા બોલાવવામાં આવેલી એક બેઠકમાં, અન્ય મંત્રાલયોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ ચર્ચા કરી હતી કે રાષ્ટ્રગીત કઈ પરિસ્થિતિઓમાં ગાવું જોઈએ.

રાષ્ટ્રગીત સાથે ગાવું જોઈએ કે નહીં, અને અનાદરના કૃત્યો માટે દંડ થવો જોઈએ કે નહીં તે અંગે નિયમો અથવા માર્ગદર્શિકા ઘડવી જોઈએ કે નહીં. જો કે, હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિભાવ મળ્યો નથી.

રાષ્ટ્રગીતની આસપાસની ચર્ચા

તાજેતરના વર્ષોમાં, રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોના અપમાનને રોકવા માટે ઘડવામાં આવેલા રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 1971 હેઠળ દંડ નક્કી કરી શકાય છે કે નહીં તે અંગે સ્પષ્ટતા માંગતી ઘણી અરજીઓ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી છે. 

2022 માં, કેન્દ્રએ સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે જ્યારે 1971 ના કાયદામાં રાષ્ટ્રગીત ગાવાનું અટકાવવા અથવા આવા ગાનમાં રોકાયેલા મેળાવડાને વિક્ષેપિત કરવાને ગુનો ગણવામાં આવે છે, ત્યારે રાષ્ટ્રગીત માટે સમાન દંડની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી નથી. 

સરકારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે વંદે માતરમ કઈ પરિસ્થિતિઓમાં ગાઈ શકાય કે વગાડી શકાય તે અંગે હજુ સુધી કોઈ નિર્દેશ જારી કરવામાં આવ્યા નથી.

રાષ્ટ્રગીતથી વિપરીત, રાષ્ટ્રગીતને સ્પષ્ટ બંધારણીય અને વૈધાનિક રક્ષણ મળે છે. નાગરિકોની બંધારણની કલમ 51A(a) હેઠળ રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન કરવાની મૂળભૂત ફરજ છે, અને તેનું પઠન અને ઉપયોગ ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા વિગતવાર એક્ઝિક્યુટિવ આદેશો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

રાષ્ટ્રગીત માટેના નિયમો શું છે?

વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મન જેવું સ્પષ્ટ બંધારણીય અને વૈધાનિક રક્ષણ મળતું નથી. તેનો દરજ્જો વધારવા માટે, સરકાર નિયમો અને પ્રોટોકોલ સ્થાપિત કરીને રાષ્ટ્રગીત જેટલું જ સન્માન આપી શકાય કે કેમ તે અંગે વિચારણા કરી રહી છે. 

આ આદેશો હેઠળ, સરકારે રાષ્ટ્રગીતના વગાડવા, ગાવા અને પ્રદર્શન અંગે ચોક્કસ નિર્દેશો જારી કર્યા છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે તેને યોગ્ય સન્માન આપવામાં આવે. 

આમાં સત્તાવાર સમારંભોમાં રાષ્ટ્રગીતના સંપૂર્ણ સંસ્કરણ દરમિયાન ફરજિયાત ઊભા રહેવું અને અનાદર વ્યક્ત કરી શકે તેવા નાટકીય અથવા અનુકૂલિત સંસ્કરણો પર પ્રતિબંધનો સમાવેશ થાય છે.

વધુમાં, રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ કાયદા હેઠળ, જે કોઈ પણ ઇરાદાપૂર્વક ભારતીય રાષ્ટ્રગીત ગાવામાં રોકે છે અથવા આવા ગાનમાં રોકાયેલા કોઈપણ મેળાવડામાં ખલેલ પહોંચાડે છે તેને ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે.

રાજકીય ચર્ચાનો મુદ્દો

તાજેતરના વર્ષોમાં રાજકીય અને ઐતિહાસિક ચર્ચાઓમાં, ખાસ કરીને રાષ્ટ્રવાદ અને ઓળખ સંબંધિત મુદ્દાઓના સંદર્ભમાં, વંદે માતરમ વારંવાર ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. 

ગયા વર્ષે શિયાળુ સત્ર દરમિયાન સંસદમાં થયેલી ગરમાગરમ ચર્ચામાં આ સ્પષ્ટ થયું, જ્યારે ગૃહમંત્રી અમિત શાહે કોંગ્રેસ પર વંદે માતરમના મહિમાને દબાવવાનો આરોપ લગાવ્યો, અને કહ્યું કે આ વલણ પાછળથી તુષ્ટિકરણની નીતિમાં પરિવર્તિત થયું જેણે ભારતના ભાગલાનો માર્ગ મોકળો કર્યો.

આ પણ વાંચોઃ- Exclusive: FTA થકી યુરોપિયન યુનિયનનો મોટો પાર્ટનર બન્યું ભારત, સમજો અમેરિકા અને ચીનને કેવી રીતે લાગશે ઝટકો

આ આરોપ ગીતના છ શ્લોકોમાંથી ચારને કાઢી નાખવા સાથે સંબંધિત છે. પ્રથમ બે શ્લોકો ભૂમિના મહિમાનું ગુણગાન કરે છે, જ્યારે પછીની શ્લોકો માતૃભૂમિને દેવી તરીકે દર્શાવે છે, એક એવું ચિત્રણ જે બંધારણ સભાના કેટલાક સભ્યો માનતા હતા કે બધા ધર્મોના નાગરિકોને સ્વીકાર્ય ન હોઈ શકે. 

બીજી તરફ, કોંગ્રેસે આરોપ લગાવ્યો કે ભાજપ ઇતિહાસને તોડી-મોડી કરી રહી છે અને પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રગીત પર ચર્ચાનું આયોજન કર્યું હતું.