Experts Explain: ભારત અને અમેરિકાની દ્રષ્ટીકોણથી ચીનના ઉદેશ્યોને આજે અને ભવિષ્યમાં કેવી રીતે ધ્યાનમાં રાખવા?

અમિત માટ્ટૂ, જોસેફ એસ ન્યેઃ એક તરફ યુક્રેન અને રશિયા વચ્ચે યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે. બ્રિટનમાં નવા વડાપ્રધાન બનીને ભારતીય મૂળના ઋષિ સુનકે ઇતિહાસ સર્જ્યો છે. બીજી તરફ પોતાના સરહદી વિસ્તારોમાં ચીનની હરકતો ચાલું રહેલી છે. આવી પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારત આંરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મજબૂત દેશ તરીકે ઊભરી રહ્યો છે. કેટલાક દેશોને બાદ કરતા મોટાભાગના દેશો સાથે પોતાના સારા સંબંધો સ્થાપવામાં ભારત દેશ સફળ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિ વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના બે પ્રખ્યાત વિદ્વાન અમિત મટ્ટૂ અને જોસેફ એસ ન્યે પોતાનો અભિપ્રાય આપ્યો છે. આ બંને નિષ્ણાંતોએ ભારત અને અમેરિકાની દ્રષ્ટિકોણથી શી જિનપિંગના ચીનના ઉદેશ્યોને આજે અને ભવિષ્ય માટે કેવી રીતે ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે એ અંગે ધ્યાન દોર્યું હતું.

આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં ચીન અંગે સૌથી મોટી ગેરસમજો શું છે?

જોસેફ એસ ન્યે: અલગ અલગ લોકોના અલગ અલગ મત છે. પરંતુ આ બધામાં જે સૌથી વધારે રજૂ કરવામાં આવી છે એ એ છે કે ચીન 2049માં કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના શાસનની શતાબ્દી સુધી વિશ્વ રાજનીતિમાં પ્રમુખ શક્તિ બની જશે. આ દ્રષ્ટીકોણને ચીનના આર્થિક વિકાસના પ્રભાવશાળી રેકોર્ડથી પુષ્ટી કરવામાં આવી છે. આને દુનિયાની બીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનાવી દીધી છે.

જોકે, ભૂતકાળની કેટલીક ઘટનાઓને જોઈએ તો રેખીક એક્સટ્રપલેશન હંમેશા જોખમી રહી છે. ટ્રેન્ડ લાઈન બદલાઈ શકે છે. ચીન વસ્તી સંખ્યાની દ્રષ્ટીએ ઘટાડા તરફ જઈ રહ્યો છે. આ દેશની શ્રમ શક્તિ 2015માં ચરમસીમાએ પહોંચી હતી. અને વસ્તી પ્રોફાઇલ ઓછા ઉત્પાદક યુવાન લોકોને જૂની પેઢીઓને ટેકો આપતી હોવાનું દર્શાવે છે.

જ્યારે ચીને શ્રમને બદલી શકે તેવી કેટલીક ટેક્નોલોજીઓ પર પ્રભાવશાળી પ્રગતિ કરી છે, ત્યારે તેની કુલ પરિબળ ઉત્પાદકતા (શ્રમ અને મૂડી) ઘટી રહી છે, અને તે સ્પષ્ટ નથી કે ખાનગી ક્ષેત્ર પર પક્ષ અને રાજ્યનું નિયંત્રણ કડક કરવાથી આ સમસ્યા ઉકેલવામાં મદદ મળશે.

અમિતમાટ્ટૂઃ ચીન અંગે સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે એ વિશ્વાસ છે કે બિજિંગના પશ્વિમના પ્રભુત્વવાળા શીત યુદ્ધ બાદની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાના નિયમો અને માનદંડોનો સ્વીકાર કરવા માટે સમાજિક કરવામાં આવ્યું હતું. એક પૌરાણીક કથા છે કે જે વર્ષોથી સિનોલોજિસ્ટો દ્વારા કાયમ રાખવામાં આવી હતી કે ચીની રણનીતિક સંસ્કૃતિ અંતર્મુખી હતી અને વિસ્તારવાદની સંભાવના ન્હોતી. અમે આ ભ્રાંતિઓનો અંત દેખી રહ્યા છીએ.

યથાસ્થિતિ શક્તિની જેમ વ્યવહાર કરવાના બદલે ચીનની કોઈ પણ અન્ય ઉભરતી શક્તીની જેમ કામ કરી રહ્યા છે. જે જરૂર પડે ત્યારે બળનો ઉપયોગના માધ્યમથી પ્રચલિત વ્યવસ્થાને પડકાર આપવા માંગે છે.

ચીનની જૂઝારું સરકારની દમનકારી પ્રણાલી અને તેની અધિનાયકવાદી નેતા, શી જિંનપિંગ, જે કદાચ માઓ પછી સૌથી શક્તિશાળી છે. ચીનના નેતા ડેંગ ઝિયાઓપિંગની નીચી પ્રોફાઇલ અને બિડિંગ સમય જાળવવાની "24-અક્ષર વ્યૂહરચના" હવે ભૂલી ગઈ છે!

ચીનની સામરિક સંસ્કૃતિ આખા ક્ષેત્રમાં પોતાની આક્રમક-યથાર્થવાદી નીતિઓને નિયંત્રિત કરી રહી છે એના કોઈ જ પુરાવા નથી. ચીન પ્રાચીન ભારતીય દાર્શનિક અને રાજનીતિક રણનીતિકાર કૌટિલ્ય દ્વારા પ્રતિપાદિત દરેક ઉપકરણોને તૈનાત કરી રહ્યા છે. સામ, દામ, દંડ, ભેદ (કોઈ કમજોરને મનાવવા અને ખરીદવા થવા દંડિત કરવા અથવા તેનું શોષણ કરવાનું છે) પોતાના પડોશ અને એનાથી આગળ હાવી થવા માટે કરે છે.

ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિને કઈ ગતિશીલતા આકાર આપશે?

અમિત મટ્ટૂઃ ઈન્ડો-પેસિફિકના ભાવિને આકાર આપનારા ચાર પરિબળોની આંતરપ્રક્રિયા હશે.

પ્રથમ- આગામી દાયકામાં ચીનના ઉદયની દિશા છે. હાલના પુરાવા પર બેઇજિંગની મહત્વાકાંક્ષા ભારત-પેસિફિકમાં 'હેજીમોનિક' શક્તિ બનવાની છે. આ પરિસ્થિતિમાં ચીન વધુને વધુ લડાયક બનશે. પશ્ચિમ દ્વારા મૂકવામાં આવેલા "નિયમો-આધારિત હુકમ" ને પડકારવા અને તેની બહુપક્ષીય હાજરીને શસ્ત્ર બનાવવા માટે તેની "વુલ્ફ વોરિયર ડિપ્લોમસી" નો ઉપયોગ કરવા તૈયાર થશે. જોકે, તાજેતરમાં ચીનની અર્થવ્યવસ્થા ધીમી પડે છે. તે વધતા અસંમતિનો સામનો કરે છે. તો ચીન તેની વિદેશ નીતિમાં વધુ સાવધ અને જોખમી બની શકે છે.

બીજું- યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આ પ્રદેશ માટે કેટલું પ્રતિબદ્ધ છે તેના પર ઘણું નિર્ભર છે, ખાસ કરીને તેના વર્તમાન નબળા નેતૃત્વ અને યુક્રેનમાં યુદ્ધના પગલે યુરોપિયન થિયેટર પર તેના નવા ધ્યાનને જોતાં. જો AUKUS અને ક્વાડનું વચન વાસ્તવિકતામાં રૂપાંતરિત થાય છે, તો અમે ચાઇનીઝ ડિઝાઇન્સ સામે આજના કેસ કરતાં વધુ મજબૂત દબાણ જોઈ શકીએ છીએ.

ત્રીજું- ભારત જેવા દેશો - સત્તા, સ્થિતિ અને પ્રભાવમાં વધી રહ્યા છે - ચીની સંશોધનવાદની અસરનો સામનો કરી રહ્યા છે, અને તેઓ જે પસંદગીઓ કરે છે તે પણ આ ક્ષેત્રના ભાવિને આકાર આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ હશે.

જોસેફ એસ ન્યે: ચીનના ઉદયથી એવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે કે મોટા ભાગના દેશો તેના વિશાળ બજાર સુધી આર્થિક પહોંચ જાળવી રાખવા માંગે છે, પણ રાજકીય રીતે ચીન દ્વારા પ્રભુત્વ મેળવવા માંગતા નથી. આમ ઘણા દેશો સુરક્ષા હેતુઓ માટે આ ક્ષેત્રમાં અમેરિકન હાજરી ઇચ્છે છે પરંતુ ચીનને અલગ કરવા માંગતા નથી. ભારત ટૂંક સમયમાં વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ બની જશે અને તે વધતી જતી અર્થવ્યવસ્થા છે. જાપાન ત્રીજી સૌથી મોટી રાષ્ટ્રીય અર્થવ્યવસ્થા છે જે યુએસ સાથે લશ્કરી જોડાણ ધરાવે છે.

સૈદ્ધાંતિક રીતે, શક્તિનું આ સંતુલન પ્રદેશમાં સ્થિરતા માટેનું સૂત્ર હોઈ શકે છે પરંતુ અમેરિકા દ્વારા તે વિક્ષેપિત થઈ શકે છે. ભારત-ચીન સીમા સંઘર્ષ વધુ વણસી રહ્યો છે. તાઇવાન પર યુદ્ધ, ઉત્તર કોરિયાની પરમાણુ ઘટના અથવા અન્ય ઓછી-સંભવિત પરંતુ ઉચ્ચ-અસરવાળી ઘટનાઓ.

શું ચીનના પડોશી રાજ્યો માટે અસ્તિત્વમાં છે તે એકમાત્ર વિકલ્પ ચીન સામે સંતુલન અથવા તેની સાથે સહકાર છે?

અમિત માટ્ટૂઃ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં પશ્વિમી અધ્યન સંતુલન, સહયોગ અથવા બચાવ પર કેન્દ્રિત છે, ગેર-પશ્વિમી આઈઆર અન્ય વધારે સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટીકોણ પ્રદાન કરે છે. આ ભારત જેવા સભ્યતાગત રાજ્યો માટે વિશેષ રૂપથી સાચું છે. જ્યારે યુદ્ધ શાંતિ, વ્યવસ્થા, ન્યાય અને નૈતિકતા પર વિચાર એમના શાસ્ત્રીય ગ્રંથોમાં નોંધાયેલા છે. ઉદાહરણ તરીકે યુદ્ધ અને શાંતિ પર ભારતીય વિચારમાં ધર્મ એક મહત્વપૂર્ણ અવધારણા છે.

તો પછી, વ્યૂહાત્મક રીતે ધર્મનો અર્થ શું છે?

પ્રથમ- વિશાળ ન્યાયી હિત, માનવતાનું કલ્યાણ, તેના સાંસારિક અને દિવ્ય અર્થમાં ધર્મનો અર્થ થાય છે

બીજું- ધર્મનો અર્થ ક્રિયા છે, નિષ્ક્રિયતા નહીં - ભૌતિક પ્રોત્સાહનો વિના અને તે ક્રિયાથી સંકુચિત રીતે વ્યાખ્યાયિત લાભોને ધ્યાનમાં લીધા વિના કાર્ય કરવું. તેનો અર્થ એ છે કે ધર્મને જાળવી રાખવાની લડાઈ સિદ્ધાંતના ચુસ્ત પાલનની દ્રષ્ટિએ તેમજ હિંસાના સંદર્ભમાં લગભગ આવશ્યક પણે કોલેટરલ નુકસાન પહોંચાડશે તે માન્યતા સાથે નિર્ણાયક રીતે કાર્ય કરવું.

છેવટે ધર્મ માટેની લડાઈ માટે સ્વતંત્ર રીતે, આસક્તિ વિના, ભય વિના અને બાહ્ય દબાણ વિના કાર્ય કરવાની જરૂર છે. વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાના સિદ્ધાંત દ્વારા જ ધર્મ ટકાવી શકાય છે. તે મુત્સદ્દીગીરીમાં સુમેળ સાનુકૂળતા લાવે છે.

સરવાળે, ધર્મ એક માળખામાં સંતુલન અથવા સહકારની પસંદગીથી આગળનો માર્ગ પ્રદાન કરે છે જે રાષ્ટ્રીય-હિત, વાસ્તવિક રાજનીતિ અને ન્યાયીપણાને જોડે છે.

નીતિ નિર્માતાઓએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ચીન વચ્ચેના ભાવિ સંબંધોને કેવી રીતે સમજવું જોઈએ?

જોસેફ એસ ન્યે: જેમ મેં દલીલ કરી છે, ('વધતા ચીન સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવો: યુએસ પરિપ્રેક્ષ્ય', આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો: સપ્ટેમ્બર 6, 2022) બંને દેશોના નીતિ-નિર્માતાઓએ એકબીજાને ટકરાવવાનું ટાળવું જોઈએ. શીત યુદ્ધ જેવા સંબંધો નથી એવું સમજવું જોઈએ. યુએસ અને ચીન વચ્ચે યુએસ અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે ક્યારેય અસ્તિત્વમાં હતું તે કરતાં ઘણી વધુ આર્થિક, સામાજિક અને ઇકોલોજીકલ પરસ્પર નિર્ભરતા છે. તેના બદલે નીતિ-નિર્માતાઓએ વર્ણનના બંને ભાગો પર સમાન ધ્યાન સાથે સંબંધને "સહકારી હરીફાઈ" અથવા "સ્પર્ધાત્મક સહઅસ્તિત્વ" તરીકે જોવો જોઈએ.

ભૂતપૂર્વ ઓસ્ટ્રેલિયન વડા પ્રધાન કેવિન રુડે દલીલ કરી છે તેમ, ચીન અને યુએસ વચ્ચેની મહાન શક્તિ સ્પર્ધાનો ઉદ્દેશ અસ્તિત્વના ખતરા પર હાર અથવા સંપૂર્ણ વિજય નથી, પરંતુ "વ્યવસ્થિત સ્પર્ધા" (ધ અવોઈડેબલ વોર: ધ ડેન્જર્સ ઓફ એ કેટાસ્ટ્રોફિક કોન્ફ્લિક્ટ વચ્ચે) યુએસ અને શી જિનપિંગનું ચાઇના, પબ્લિક અફેર્સ, 2022) છે.

જો ચીન લાંબા ગાળે વધુ સારા માટે બદલાય છે, તો તે પરંપરાગત તેમજ આર્થિક અને પર્યાવરણીય પરસ્પર નિર્ભરતાના સમયમાં એક મહાન શક્તિ સંબંધના સફળ સંચાલનનો હેતુ ધરાવતી વ્યૂહરચના માટે એક અણધારી બોનસ છે.