ઉચ્ચ શિક્ષણ પર ઓલ ઇન્ડિયા સર્વે: મુસ્લિમો, દલિતો, આદિવાસીઓની નોંધણીમાં વિરોધાભાષી વલણો

Christophe Jaffrelot , Kalaiyarasan A : ઉચ્ચ શિક્ષા ઉપર તાજેતરમાં જાહેર ઓલ ઇન્ડિયા સર્વે 2020-21માં કેટલાક વિરોધાભાષી વલણો જોવા મળે છે. એક તરફ ઉચ્ચ શિક્ષામાં દલિતો, આદિવાસિયો અને ઓબીસીના નામાંકનમાં 2019-20ની તુલનાએ ક્રમશઃ 4.2 ટકા, 11.9 ટકા અને 4 ટકા વૃદ્ધિ થઈ છે. ઉચ્ચ જાતિઓનો 2000 ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધથી મંડળ II ના અમલીકરણ સાથે નોંધણીમાં જેમનો હિસ્સો ઘટી રહ્યો હતો પરંતુ જેઓ 13.6 ટકાના સર્વોચ્ચ વૃદ્ધિ દર સાથે પાછા આવ્યા છે. બીજી તરફ, 2019-20માં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓની નોંધણીમાં 8 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.

કુલ ઘટાડામાં યુપીનો હિસ્સો 36 ટકા છે, ત્યારબાદ જમ્મુ અને કાશ્મીરનો હિસ્સો 26 ટકા છે, ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર (8.5 ટકા), તમિલનાડુ (8.1 ટકા), ગુજરાત (6.1 ટકા), બિહાર (5.7 ટકા) અને કર્ણાટક (3.7 ટકા) છે. તમિલનાડુ સિવાય એકલા મુસ્લિમોએ તેમની નોંધણીમાં સંપૂર્ણ ઘટાડો જોયો છે. જ્યારે મુસ્લિમ વસ્તીનો મોટો હિસ્સો ધરાવતાં રાજ્યોમાં ઘટાડાનો મોટો હિસ્સો છે, નાના રાજ્યો પણ સમાન વલણો દર્શાવે છે. દાખલા તરીકે, 2019-20 - 2020-21 ની વચ્ચે, દિલ્હીએ તેના લગભગ 20 ટકા મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ ઓછા થયા જ્યારે J&K લગભગ 36 ટકા ઘટાડો થયો.

આ પણ વાંચોઃ- સમગ્ર ભારતમાં મોટા ભાગની IITsમાં SC/ST સેલ પાસે ભાગ્યે જ કોઈ પ્રવૃત્તિ કે ભંડોળ હોય છે

જો ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કુલ નોંધણીમાં ઓબીસીનો હિસ્સો 36 ટકા છે, દલિતો 14.2 ટકા અને આદિવાસીઓ 5.8 ટકા છે, તો મુસ્લિમો 4.6 ટકા નીચે છે જ્યારે તેઓ સમાજના લગભગ 15 ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

2006માં સબમિટ કરાયેલ સચ્ચર કમિટી રિપોર્ટ (SCR) દર્શાવે છે કે શિક્ષણમાં મુસ્લિમોની સ્થિતિ દેશના સૌથી પછાત સમુદાયો સાથે તુલનાત્મક અથવા તેનાથી પણ ખરાબ છે. શરૂઆતમાં મુસ્લિમો દલિતોથી થોડા ઉપર હતા. પરંતુ 2017-18માં દલિતોએ શિક્ષણમાં મુસ્લિમોને પાછળ છોડી દીધા અને 2020-21માં આદિવાસીઓનો વારો આવ્યો છે.

જો આપણે 18-23 વર્ષની વયના સમૂહને જોઇએ તો PLFS ડેટા આ વલણની પુષ્ટિ કરે છે. મુસ્લિમોનું શિક્ષણમાં હાજરી દલિતો અને આદિવાસીઓ કરતા પણ ખરાબ છે. આ સ્ત્રોત અનુસાર હાલમાં માત્ર 19 ટકા લોકો ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં હાજરી આપી રહ્યા છે, જ્યારે આદિવાસીઓમાં 21 ટકા, દલિતોમાં 26 ટકા, હિંદુ ઓબીસીમાં 34 ટકા અને હિંદુ ઉચ્ચ જાતિઓમાં 45 ટકા છે.

મોટા રાજ્યોમાં 2020-21માં તમિલનાડુ, તેલંગાણા અને દિલ્હી સિવાય કોઈ પણ રાજ્યમાં મુસ્લિમોએ દલિતો કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કર્યું નથી. રાજસ્થાન, આસામ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ઝારખંડ જેવા ઘણા રાજ્યોમાં મુસલમાનોની સરખામણીમાં આદવાસી વધુ સારું કરે છે.

સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય હોવાને કારણે યુપી રાષ્ટ્રીય સરેરાશને નીચે ખેંચે છે. રાજ્યની વસ્તીના લગભગ 20 ટકા હિસ્સો ધરાવતા મુસ્લિમોની કુલ નોંધણીના માત્ર 4.5 ટકા છે. એકલા યુપીમાં 2019-20માં 58,365 મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓ ડ્રોપઆઉટ થયા - 16 ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. જે યુપી મુસ્લિમોની ઊંડી થતી વંચિતતાની વાર્તાને સમજાવે છે, તો કેરળ ઉપરની ગતિશીલતાની વાર્તા પ્રદાન કરે છે.

કેરળમાં માત્ર નોંધણીમાં જ સકારાત્મક વૃદ્ધિ જોવા મળી નથી, તે મુસ્લિમ યુવાનોની ટકાવારીમાં પણ ટોચ પર છે (43 ટકા) જેઓ હાલમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ લઈ રહ્યા છે. મુસ્લિમોની તરફેણમાં સદી જૂના હકારાત્મક ભેદભાવે સમુદાયને રાજ્યમાં શૈક્ષણિક મૂડી બનાવવા માટે મદદ કરી છે. કેરળમાં મુસ્લિમોને સરકારી નોકરીઓમાં 10 ટકા અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં 12 ટકા અનામત છે. એઝાવાસ (14 ટકા) પછી, મુસ્લિમો સૌથી વધુ વસ્તી બનાવે છે જેઓ રાજ્યની OBC સૂચિમાં ક્વોટાનો મોટો હિસ્સો પણ દાવો કરે છે.

હાંસિયામાં ધકેલાઈ જવાના સ્ત્રોતો ઘણા પહેલાથી શરૂ થયા હતા, પરંતુ તાજેતરના સમયમાં આવા હાંસિયામાં વધારો થયો છે તે નવી બાબત છે. આ કેવી રીતે સમજાવી શકાય? વધતા હિન્દુ બહુમતીવાદના સંદર્ભમાં કેટલાક પરિબળોએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હશે.

પ્રથમ, ભવિષ્ય અંધકારમય છે કારણ કે મુસ્લિમો માટે નોકરીની તકો અન્ય લોકો કરતાં પણ વધુ ઘટી રહી છે - તેઓ સામાજિક-ધાર્મિક જૂથોમાં સૌથી વધુ બેરોજગારી દરનો સામનો કરે છે. મુસ્લિમો માટે સંદર્ભ સપ્તાહ દરમિયાન કામની જાણ ન કરનારા નિયમિત/પગાર મેળવનાર કામદારોની ટકાવારી 2018-19માં 1.6 ટકાથી વધીને 2019-20માં 13.2 ટકા થઈ ગઈ છે.

આ ડેટા અંશતઃ જોબ માર્કેટમાં કેટલાક ભેદભાવનું પ્રતિબિંબ છે - એક જૂનો વલણ કે જે સર્વેક્ષણો દ્વારા દસ્તાવેજીકૃત કરવામાં આવ્યું છે: તમે બ્રાહ્મણ નામો, દલિત નામો અને મુસ્લિમ નામો સાથે સમાન CV મોકલો છો અને ઇન્ટરવ્યૂમાં આમંત્રિત કરાયેલા લોકોની ટકાવારી છે. બાદના કિસ્સામાં સૌથી નીચો.

બીજું, આવા અંધકારમય સંદર્ભમાં વ્યક્તિ પાસે અભ્યાસ માટે પૂરતા પૈસા ન હોઈ શકે અને તેનાથી વિપરીત, આજીવિકા માટે કામ કરવાની જરૂર પડી શકે છે. આથી, મુસ્લિમ યુવાનોમાં ઊંચો ડ્રોપઆઉટ દર જેઓ મેન્યુઅલ વર્ક અને ઓછા પગારવાળી સ્વ-રોજગાર સાથે ચાલુ રાખે છે, જેમ કે વણાટ અને કાર રિપેર માટે સમુદાય જાણીતા છે.

આ પણ વાંચોઃ- ભારતમાં બેરોજગારી દર ચાર મહિનાની ટોચે, એપ્રિલમાં વધીને 8.11 ટકા થયો

ત્રીજું, મુસ્લિમો સામે વધેલી હિંસાએ તેમની અવકાશી ગતિશીલતાને મર્યાદિત કરી છે અને તેમને તેમના શેલમાં પાછા જવાની ફરજ પાડી છે, જે લગભગ તમામ ભારતીય શહેરોમાં ઘેટ્ટોઇઝેશનની ચાલી રહેલી પ્રક્રિયામાંથી સ્પષ્ટ થાય છે.

આ સંદર્ભમાં, સરકાર માટે એકમાત્ર વાજબી નીતિ, જેમ કે સચ્ચર સમિતિના અહેવાલ અને (તેનાથી પણ વધુ) મિશ્રા અહેવાલની ભલામણ કરવામાં આવી છે, તે મુસ્લિમોની તરફેણમાં હકારાત્મક ભેદભાવ શરૂ કરવાની રહેશે - જે કંઈક દક્ષિણના રાજ્યોએ સફળતાપૂર્વક કર્યું છે. તેનાથી વિપરિત, મુસ્લિમો માટે રાજ્ય સમર્થનમાં ઘટાડો થયો છે.

કર્ણાટક જે મુસ્લિમોને ઓબીસી ક્વોટામાં 4 ટકા પેટા ક્વોટા પ્રદાન કરતું હતું - તેને તાજેતરમાં ભાજપ સરકારે રદ કરી દીધું હતું. લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલયે 2022-23થી લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા માટે સમર્પિત મૌલાના આઝાદ ફેલોશિપ બંધ કરી દીધી છે.

ઉચ્ચ શિક્ષણની પહોંચને લક્ષ્ય બનાવતી સંવેદનશીલ લઘુમતી પ્રત્યે ભેદભાવની સતત નીતિ આપણે બીજે ક્યાં જોઈ છે? માત્ર એવા દેશોમાં જ્યાં બીજા-વર્ગના નાગરિકો બનાવવાનો હેતુ હતો. અને ત્યાં તે કામ કર્યું, પરંતુ સુમેળપૂર્ણ વિકાસમાં પરિણમ્યું નહીં.

જાફરલોટ CERI-સાયન્સિસ Po/CNRS, પેરિસમાં વરિષ્ઠ રિસર્ચ ફેલો છે, કિંગ્સ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, લંડનમાં ભારતીય રાજકારણ અને સમાજશાસ્ત્રના પ્રોફેસર છે. કલૈયારાસન મદ્રાસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડેવલપમેન્ટ સ્ટડીઝ, ચેન્નાઈના સહાયક પ્રોફેસર છે.

Disclaimer : આ આર્ટિકલ ફાઇનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ પરથી અનુવાદીત છે, મૂળ આર્ટિકલ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો