PCOS એટલે શું? લક્ષણો, કારણો અને અટકાવવા જીવનશૈલીમાં શું ફેરફાર કરવા જરૂરી?

જીવનશૈલી | મહિલા દિવસ | આજકાલ સ્ત્રીઓ જે ઘણી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહી છે તેમાં પોલિસિસ્ટિક અંડાશય રોગ (polycystic ovary disease) અથવા પોલિસિસ્ટિક અંડાશય સિન્ડ્રોમ (PCOS) એક મોટી ચિંતા છે,ખાસ કરીને એવી સ્ત્રીઓ માટે જે હજુ પણ ફળદ્રુપ છે. આ એક જીવનશૈલીનો રોગ છે જેમાં અંડાશય મોટું થઈ જાય છે અને તેમાં નાના કોથળીઓ વિકસે છે. 

સ્ત્રીઓ આ હોર્મોનલ ડિસઓર્ડરના લક્ષણો અને કારણો વિશે વાકેફ રહે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે એક એવી બીમારી છે જેની કાળજી લેવામાં આવે તો તેને ટાળી શકાય છે. ગાયનેકોજિસ્ટ અને પ્રસૂતિ વિભાગના વડા ડૉ. શીતલ અગ્રવાલ આ ડિસઓર્ડર વિશે PCOS, તેના લક્ષણો, તેને અટકાવનાની ટિપ્સ આપી છે.

PCOS શું છે?

એક સ્વસ્થ સ્ત્રીના માસિક ચક્રમાં દર 28 દિવસે તેના અંડાશયમાંથી એક ઇંડા મુક્ત થાય છે. ક્યારેક અંડાશય આ ઇંડા છોડતા નથી, જે પછી અંડાશયમાં રહે છે, જેના પરિણામે અંડાશય મોટા અને ભારે થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને PCOS (પોલી-સિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ) કહેવામાં આવે છે. આજકાલ પ્રજનન વયની સ્ત્રીઓમાં આ વિકાર ખૂબ જ જોવા મળે છે.

એક સ્વસ્થ સ્ત્રીના માસિક ચક્રમાં દર 28 દિવસે તેના અંડાશયમાંથી એક ઇંડા મુક્ત થાય છે. ક્યારેક અંડાશય આ ઇંડા છોડતા નથી, જે પછી અંડાશયમાં રહે છે, જેના પરિણામે અંડાશય મોટા અને ભારે થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને PCOS (પોલી-સિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ) કહેવામાં આવે છે. આજકાલ પ્રજનન વયની સ્ત્રીઓમાં આ વિકાર ખૂબ જ જોવા મળે છે.

PCOS ના લક્ષણો શું છે?

અનિયમિત અથવા અંડાશયમાં દુખાવો
અચાનક વજનમાં વધારો
સ્ત્રીઓમાં પુરુષોના શરીરની જેમ પેટર્ન વાળનો વિકાસ અથવા વૃદ્ધિ
અંડાશયના સ્ટ્રોમામાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન (પુરુષ હોર્મોન) નું ઉત્પાદન વધવું.
વંધ્યત્વ અને ગર્ભધારણ કરવામાં અસમર્થતા
આત્મસન્માનમાં ઘટાડો
તણાવ વધવો

PCOS નું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?

સ્ત્રીઓમાં આ વિકારનું નિદાન અલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા થાય છે. વધુમાં, સ્ત્રીના ચક્રના બીજા અને ત્રીજા દિવસે, LH (લ્યુટીનાઇઝિંગ હોર્મોન), FSH (ફોલિકલ-સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન), BSH (બેઝલ ફોલિકલ સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન), એસ્ટ્રોજન સ્તર વગેરે જેવા હોર્મોનલ પ્રોફાઇલ પરીક્ષણો આ વિકારની પુષ્ટિ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.

ડાયટમાં આ ભૂલ કરશો તો લીવર કેન્સરનું જોખમ વધશે, એક્સપર્ટે આપી ચેતવણી

PCOS કેવી રીતે મટાડી શકાય?

ભલે શરીર પર આ રોગની અસરો જબરદસ્ત હોય, PCOS ચોક્કસપણે મટાડી શકાય છે. આ રોગ સામે લડવા માટે સ્વસ્થ જીવનશૈલી, નિયમિત કસરત અને યોગ્ય દવાઓ સાથે ખોરાકનું સેવન પર નિયંત્રણ જરૂરી છે. 

ડૉ. અગ્રવાલ કહે છે, "જીવનશૈલી વ્યવસ્થાપન અને દવાઓ આ રોગને મટાડી શકે છે. નિયમિત કસરત, શરીરનું વજન ઘટાડવું, સ્વસ્થ આહાર લેવો અને જંક ફૂડ ટાળવાથી ચક્રનું નિયમન થશે અને સ્ત્રીઓના માસિક ચક્રને પાછું પાટા પર લાવવામાં મદદ મળશે."

આ વિકારને તબીબી હસ્તક્ષેપ તબીબી વ્યવસ્થાપન અને સર્જિકલ વ્યવસ્થાપન દ્વારા પણ સરળતાથી સુધારી શકાય છે. તબીબી વ્યવસ્થાપનમાં, અંડાશયમાં રહેલા ફોલિકલ્સને એક થી બે વર્ષના સમયગાળામાં ફક્ત મૌખિક દવાઓ દ્વારા ઓગાળી દેવામાં આવે છે. સર્જિકલ કંટ્રોલ, લેપ્રોસ્કોપીની પ્રક્રિયા દ્વારા, ફોલિકલ્સને ડ્રિલ કરવામાં આવે છે અને ઓગાળી દેવામાં આવે છે, આ ઉપરાંત મૌખિક દવાઓ પણ આપવામાં આવે છે.

સ્ત્રીરોગવિજ્ઞાનીના મતે PCOS એક ખરાબ ચક્ર શરૂ કરે છે. મેદસ્વી સ્ત્રીઓ આ રોગનો ભોગ બનવાની શક્યતા વધુ હોય છે અને PCOS થી પ્રભાવિત સ્ત્રીઓનું વજન વધવાની શક્યતા વધુ હોય છે. તેથી જ સ્વસ્થ અને સંતુલિત જીવનશૈલી સુનિશ્ચિત કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.