1948 થી આઝાદી માટે લડી રહ્યા છે બલૂચ લડવૈયાઓ, પાકિસ્તાન માટે બન્યા મોટી મુસીબત, માંગી રહ્યા છે અલગ દેશ?

Balochistan Liberation Army Jaffar Express: મંગળવારે પાકિસ્તાનમાં મુસાફરોથી ભરેલી જાફર એક્સપ્રેસ ટ્રેનનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું. બલુચિસ્તાન લિબરેશન આર્મીએ ટ્રેન હાઇજેક કરવાની જવાબદારી સ્વીકારી છે. આ પછી ફરી એકવાર બલૂચ બળવાખોરો અથવા બલૂચ લડવૈયાઓનું નામ ફક્ત પાકિસ્તાનમાં જ નહીં પરંતુ ભારતમાં અને વિશ્વના ઘણા દેશોમાં મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.

આ પહેલા ભારતમાં ઓગસ્ટ 2016 માં બલુચિસ્તાનનો મુદ્દો જોરદાર ચર્ચામાં આવ્યો હતો અને તેનું કારણ એ હતું કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 15 ઓગસ્ટના રોજ લાલ કિલ્લા પરથી પોતાના ભાષણમાં બલુચ લોકો પર પાકિસ્તાનના અત્યાચારોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ત્યારબાદ વડા પ્રધાનની ટિપ્પણી પર પાકિસ્તાન તરફથી તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આવી હતી, જ્યારે બલુચિસ્તાનના નેતાઓએ આ મુદ્દો ઉઠાવવા બદલ મોદીનો આભાર માન્યો હતો.

પાકિસ્તાનમાં ટ્રેન હાઇજેકની આ ઘટના પછી લોકો આવા ઘણા પ્રશ્નોના જવાબો જાણવા માંગે છે જેમ કે આ બલૂચ લડવૈયાઓ કોણ છે, તેમની માંગણીઓ શું છે, તેઓ ક્યારથી લડી રહ્યા છે? એ જાણવું પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે કે બલુચિસ્તાનની આઝાદીની માંગ કેમ કરવામાં આવી રહી છે?

ચાલો આ વિશે વાત શરૂ કરીએ

બલુચિસ્તાન ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ પાકિસ્તાનનો સૌથી મોટો પ્રાંત છે પરંતુ તેની વસ્તી ઓછી છે અને અહીંના લોકો અન્ય પ્રાંતોની તુલનામાં ગરીબ છે. અહીં રોજગારીની તકો ખૂબ ઓછી છે પરંતુ કુદરતી સંસાધનો, ખાસ કરીને તેલ અહીં વિપુલ પ્રમાણમાં છે અને તેથી આ પ્રાંત પાકિસ્તાન માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

બલુચિસ્તાનના લોકોએ જોયો જુલમ

1947માં ભારતના ભાગલા પછી પાકિસ્તાનની રચના થઈ ત્યારથી બલુચિસ્તાનના લોકોએ હિંસા, હત્યાકાંડ અને પાકિસ્તાની સેના અને સરકાર દ્વારા તેમનો અવાજ દબાવવા માટે કરવામાં આવેલા પગલાં જોયા છે. 1947 પહેલા બલુચિસ્તાનમાં મકરાન, લાસ બેલા, ખારાન અને કલાત વિસ્તારોના સરદારોનો સમાવેશ થતો હતો. તે બધા બ્રિટિશ સરકારને વફાદાર હતા. આ બધામાં કલાતનો સરદાર સૌથી શક્તિશાળી હતો અને અન્ય વિસ્તારોના સરદારો તેના તાબામાં હતા.

આ પણ વાંચો: પાકિસ્તાનમાં બલૂચ લિબરેશન આર્મીએ ટ્રેન હાઇજેક કરી, 120થી વધારે લોકોને બનાવ્યા બંધક

જ્યારે ભારતમાં બ્રિટિશ શાસનનો અંત આવવાનો હતો ત્યારે કલાતના છેલ્લા 'ખાન' સરદાર અહેમદ યાર ખાને સ્વતંત્ર બલૂચ રાષ્ટ્રની માંગણી ઉઠાવી. અહેમદ યાર ખાન માનતા હતા કે તેમના અને મોહમ્મદ અલી ઝીણા વચ્ચે ખૂબ સારા સંબંધો છે અને તેના કારણે તેમને પાકિસ્તાનમાં સામેલ થવાને બદલે એક અલગ દેશ તરીકે માન્યતા મળશે. 1947 માં પાકિસ્તાને તેમની સાથે મિત્રતા કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. જોકે અંગ્રેજો ઇચ્છતા હતા કે કલાત પાકિસ્તાનમાં ભળી જાય.

ઓક્ટોબર 1947 માં પાકિસ્તાને એક ચાલાકીભરી રમત રમી અને કલાત પર પાકિસ્તાનમાં ભળી જવા માટે દબાણ કરવાનું શરૂ કર્યું. 17 માર્ચ, 1948 ના રોજ પાકિસ્તાન સરકારે કલાતના ત્રણ વિસ્તારો પર કબજો કર્યો. આ સમય દરમિયાન, ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો પર એક અફવા ફેલાઈ કે કલાતનો ખાન ભારતમાં ભળી જવા માંગે છે. આ કારણે 26 માર્ચ, 1948 ના રોજ પાકિસ્તાની સેના બલુચિસ્તાનમાં પ્રવેશી અને બીજા દિવસે કલાતના વિલીનીકરણ માટે કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા. પરંતુ આ વિલીનીકરણ સામે મોટા પાયે વિરોધ શરૂ થયો.

બલુચિસ્તાનની સ્વતંત્રતા માટે પાંચ યુદ્ધો લડાયા છે

અત્યાર સુધીમાં બલુચિસ્તાનની સ્વતંત્રતા માટે પાંચ યુદ્ધો લડાયા છે (1948, 1958-59, 1962-63, 1973-1977 અને 2003 થી ચાલુ), જેમાંથી પહેલું યુદ્ધ 1948 માં શરૂ થયું હતું. પાકિસ્તાની સેના માટે બલૂચ બળવાખોરોનો સામનો કરવો અત્યંત મુશ્કેલ સાબિત થયું છે. પાકિસ્તાનની સેના અને સરકારે બલૂચ બળવાખોરોને નિર્દયતાથી દબાવી દીધા છે, આ આરોપ અલગ બલૂચિસ્તાનની માંગ કરનારાઓ દ્વારા વારંવાર લગાવવામાં આવે છે.

બલૂચ બળવાખોરો પાકિસ્તાની સેના માટે મોટી સમસ્યા બન્યા

પાકિસ્તાની સેના પર બલુચિસ્તાનમાંથી લોકોનું અપહરણ કરવાનો, તેમને ત્રાસ આપવાનો, મનસ્વી ધરપકડ કરવાનો અને હત્યા કરવાનો આરોપ છે. 1948 થી પાકિસ્તાની સેના દ્વારા કેટલા બલૂચ નાગરિકો માર્યા ગયા છે તેનો કોઈ સચોટ ડેટા નથી. પરંતુ NGA વોઇસ ફોર બલોચ મિસિંગ પર્સન્સ અનુસાર, 2001 થી 2017 દરમિયાન લગભગ 5,228 બલોચ નાગરિકો ગુમ થયા હતા અને માનવામાં આવે છે કે તેઓ હવે જીવિત નથી.

બલૂચ બળવાખોર જૂથોએ પણ હિંસાનો આશરો લીધો

પાકિસ્તાની સેનાની હિંસાના જવાબમાં બલુચિસ્તાન માટે લડતા સંગઠનોએ પણ હિંસાનો આશરો લીધો છે. તેના પર બિન-બલોચ લોકોની હત્યા કરવાનો અને મોટા પાયે માનવાધિકાર ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ છે.

આ પણ વાંચો: પાકસ્તાનમાં સૌથી અમીર હિન્દુ કોણ છે? કેટલી સંપત્તિ છે અને શું કરે છે

ઇસ્લામાબાદ સ્થિત NGO પાકિસ્તાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસ સ્ટડીઝ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા 'પાકિસ્તાન સિક્યુરિટી રિપોર્ટ 2023' રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, 'બલુચિસ્તાન વિદ્રોહી જૂથો, મુખ્યત્વે બલુચ લિબરેશન આર્મી (BLA) અને બલુચિસ્તાન લિબરેશન ફ્રન્ટ (BLF) એ 2023 માં બલુચિસ્તાનમાં 78 હુમલા કર્યા, જેમાં 86 લોકો માર્યા ગયા અને 137 ઘાયલ થયા.' આ હુમલાઓ મુખ્યત્વે બલૂચિસ્તાનના મધ્ય, દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગોના 19 જિલ્લાઓમાં થયા હતા અને તેમાં સુરક્ષા દળોને મોટાભાગે નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.

અલગ બલુચિસ્તાનની માંગણી શા માટે મજબૂત બની?

બીજો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે અલગ બલુચિસ્તાનની માંગને સમર્થન કેમ મળ્યું. આની પાછળ બે બાબતો બહાર આવે છે. પહેલું ભેદભાવ છે. બલુચિસ્તાનના લોકોનો ઇતિહાસ, ભાષા અને સંસ્કૃતિ સમાન છે પરંતુ એવું કહેવાય છે કે પાકિસ્તાનની રચના થઈ ત્યારથી ત્યાં ફક્ત પંજાબના લોકોનું જ વર્ચસ્વ રહ્યું છે. પંજાબના લોકોનો અમલદારશાહી અને પાકિસ્તાનની તમામ સંસ્થાઓ પર મજબૂત પકડ રહી છે. પાકિસ્તાન ક્રિકેટ ટીમમાં પણ પંજાબીઓનું વર્ચસ્વ છે અને તેના કારણે બલુચિસ્તાનના લોકોને લાગે છે કે તેમની સાથે ભેદભાવ કરવામાં આવ્યો છે.

બીજું કારણ એ છે કે બલુચિસ્તાનના લોકો માને છે કે તેમના સંસાધનો પર કબજો કરવામાં આવી રહ્યો છે અને તેમની સાથે અન્યાય થઈ રહ્યો છે. બલુચિસ્તાનનો વિસ્તાર કુદરતી સંસાધનોથી સમૃદ્ધ છે અને તે પાકિસ્તાનની પશ્ચિમી સરહદ પર ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાન સાથે આવેલો છે અને તેથી તે પાકિસ્તાન માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે પરંતુ અહીંના લોકો બાકીના પાકિસ્તાનની તુલનામાં આર્થિક રીતે નબળા છે.

આ કારણે બલુચિસ્તાનના લોકોને એવું લાગવા લાગ્યું છે કે પાકિસ્તાનમાં તેમની સાથે અન્યાય થઈ રહ્યો છે અને તેમને એક અલગ દેશ આપવો જોઈએ જેથી તેઓ તેમના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે. તેમની દલીલ છે કે બલુચિસ્તાનના કુદરતી સંસાધનોના મોટાભાગના ફાયદા પાકિસ્તાનના પંજાબના લોકોને મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચીન દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલા ગ્વાદર ભાગમાં અબજો રૂપિયાનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે પરંતુ બલુચિસ્તાનને તેનો કોઈ ફાયદો થયો નથી, તેના બદલે અહીં પંજાબી અને સિંધી એન્જિનિયરોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી. આ કારણે બલૂચ લડવૈયાઓએ ઘણી વખત પંજાબના લોકોને નિશાન બનાવ્યા છે.

બલુચિસ્તાન પાકિસ્તાન માટે સમસ્યા બની ગયું

ભલે પાકિસ્તાનની સેના અને સરકાર બલૂચ લડવૈયાઓનો સામનો કરવા માટે પોતાની બધી શક્તિથી પ્રયાસ કરે છે, તેમ છતાં તેમના માટે બલૂચ લડવૈયાઓને કાબુમાં રાખવાનું અત્યંત મુશ્કેલ લાગે છે. પાકિસ્તાન ઘણીવાર ભારત અને ઈરાન સહિત અનેક વિદેશી દેશો પર બલુચિસ્તાનમાં અશાંતિ ફેલાવવાનો આરોપ લગાવે છે, જ્યારે ભારત સરકાર તેનો સંપૂર્ણપણે ઇનકાર કરે છે. એકંદરે બલૂચ લડવૈયાઓ પાકિસ્તાન માટે સમસ્યા બની ગયા છે અને આ પડોશી દેશ માટે તેમને રોકવા સરળ લાગતું નથી.